Chłopiec-powstaniecThe Boy InsurgentO Menino InsurgenteDer Junge AufständischeDe Jongen-OpstandelingLe Garçon Insurgéדער יינגל-אויפֿשטאַנדישער

Abstrakt: Artykul rekonstruuje pelen szlak bojowy Krzysztofa Gluchowskiego ps. "Juras" (1926–2020) — jednego z ponad 1100 chlopcow w wieku 11–18 lat walczacych w Powstaniu Warszawskim. Na podstawie wielogodzinnej relacji mowionej (AHM MPW, sygn. 1889, nagr. 31.VII.2009) oraz 92 dokumentow z kolekcji prywatnej odtworzono chronologie jego sluzby: od zaprzysiezzenia w AK w wieku piestnastu lat (11.V.1942), przez Akcje Wilanow (IX.1943), walki na Woli, Starym Miescie i w Srodmiesciu (VIII–IX.1944), ewakuacje kanalami (1.IX.1944), schwytanie przez Niemcow (~29.IX.1944), niewole w Stalagu XI-B Fallingbostel, az po wyzwolenie i emigracje. Szczegolna uwage poswiecono zjawisku konspiracyjnego falszowania dat urodzenia, udokumentowanemu w trzech wariantach (1926, 1920, 1910) w zachowanych dokumentach. Przypadek Gluchowskiego analizowany jest na tle demografii mlodocianych powstancow i ich dalszych losow.Abstract: This article reconstructs the full combat trajectory of Krzysztof Głuchowski, codename "Juras" (1926–2020) — one of over 1,100 boys aged 11–18 who fought in the Warsaw Uprising. Based on a multi-hour oral testimony (AHM MPW, ref. 1889, rec. 31.VII.2009) and 92 documents from a private collection, the chronology of his service has been reconstructed: from his oath to the Home Army at the age of fifteen (11.V.1942), through the Wilanów Action (IX.1943), fighting in Wola, the Old Town and City Centre (VIII–IX.1944), the sewer evacuation (1.IX.1944), capture by the Germans (~29.IX.1944), captivity at Stalag XI-B Fallingbostel, to liberation and emigration. Particular attention is paid to the phenomenon of conspiratorial falsification of birth dates, documented in three variants (1926, 1920, 1910) in surviving documents. The Głuchowski case is analysed against the backdrop of the demographics of young insurgents and their subsequent fates.

Slowa kluczowe: Powstanie Warszawskie, chlopcy-powstancy, Armia Krajowa, Fabryka Kamlera, Stalag XI-B Fallingbostel, falszowanie dokumentow, PKPR, emigracja polska, 7 Pulk Ulanow Lubelskich AKKeywords: Warsaw Uprising, boy-insurgents, Home Army, Kamler Factory, Stalag XI-B Fallingbostel, document falsification, PKPR, Polish emigration, 7th Lublin Uhlan Regiment AK

1. Dziecko z Lazienek: 1926–1941

Krzysztof Gluchowski przyszedl na swiat 29 listopada 1926 roku w Warszawie, w rodzinie gluboko zakorzenionej w polskiej tradycji wojskowej i panstwowej. Jego ojciec, Stanislaw Stefan Gluchowski (1893–1962), pelnil funkcje kierownika referatu w Kancelarii Cywilnej Prezydenta Rzeczypospolitej. Matka, Wanda Bronislawa Gluchowska (1901–1976, c. Bronislawa Gluchowskiego z linii lodzkiej; jej matka Jadwiga z Zembrzuskich h. Doliwa), byla magistra farmacji Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie. Stryj, general dywizji Janusz Julian Gluchowski, byl jednym z legendarnej Siodemki Beliny — siedmiu ulanow, którzy w nocy z 2 na 3 sierpnia 1914 roku przekroczyli granice zaboru rosyjskiego jako pierwszy regularny oddział polski od Powstania Styczniowego.1Krzysztof Głuchowski was born on 29 November 1926 in Warsaw, into a family deeply rooted in Polish military and state traditions. His father, Stanisław Stefan Głuchowski (1893–1962), served as head of a department in the Civil Chancellery of the President of the Republic of Poland. His mother, Wanda Bronisława Głuchowska (1901–1976, daughter of Bronisław Głuchowski of the Łódź line; her mother Jadwiga née Zembrzuska of the Doliwa arms), was a Master of Pharmacy from the Jan Kazimierz University in Lwów. His uncle, Major General Janusz Julian Głuchowski, was one of the legendary Belina's Seven — seven uhlans who, on the night of 2–3 August 1914, crossed the border of the Russian partition as the first regular Polish unit since the January Uprising.1

Rodzina mieszkala w budynku przy bramie Lazienek Krolewskich, wychodzacej na ulice Agrykole i Szwolezerow. Krzysztof ukonczyl szescioletnia Szkole Rodziny Wojskowej — placowke edukacyjna przeznaczona dla dzieci kadry wojskowej i urzedniczej. W relacji mowionej wspominal ja z cieplem:The family lived in a building by the gate of the Royal Łazienki Park, facing Agrykola and Szwoleżerów streets. Krzysztof completed the six-year Military Family School — an educational institution intended for the children of military officers and civil servants. In his oral testimony he recalled it with warmth:

"To byla wspaniala szkola. Przez szesc lat mielismy tego samego wychowawce-opiekuna naszej klasy. Wiekszosc tych, którzy zaczeli od poczatku, ukonczylo szkole. Do dnia dzisiejszego utrzymujemy bardzo bliskie kontakty.""It was a wonderful school. For six years we had the same homeroom teacher looking after our class. Most of those who started from the beginning completed the school. To this day we maintain very close contact." AHM MPW, sygn. 1889

Smierc Marszalka Pilsudskiego w 1935 roku odcisneela sie na dziewiecioletnim chlopcu — nie tyle sama, ile przez reakcje matki: "Mama przyszla zaplacana i powiedziala: 'Co teraz bedzie z Polska?!'" Gluchowscy byli pilsudczykami w sensie emocjonalnym i rodzinnym — Pilsudski byl "Komendantem", a nie politykiem.The death of Marshal Piłsudski in 1935 left its mark on the nine-year-old boy — not so much the event itself as his mother's reaction: "Mama came home in tears and said: 'What will happen to Poland now?!'" The Głuchowski family were Piłsudskiites in an emotional and familial sense — Piłsudski was "the Commander," not a politician.

Latem 1939 Krzysztof zdal egzaminy do Korpusu Kadetow nr 1 we Lwowie. Nigdy tam nie dotarl — wybuchla wojna. Mobilizacja zastala go z ojcem w Wilnie. Po powrocie do Warszawy, trzynastoletni chlopiec sluzyl jako goniec Ligi Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej (LOPP), z posterunkiem obserwacyjnym na tarasie Palacu Na Wodzie w Lazienkach.2In the summer of 1939 Krzysztof passed the entrance examinations for the No. 1 Cadet Corps in Lwów. He never arrived — war broke out. The mobilisation found him with his father in Wilno. Upon returning to Warsaw, the thirteen-year-old boy served as a messenger for the League of Air and Gas Defence (LOPP), with an observation post on the terrace of the Palace on the Isle in Łazienki Park.2

Okupacyjna edukacja Krzysztofa byla typowa dla mlodziezy warszawskiej: jawne szkolnictwo zawodowe (Szkola Handlowa na Zoliborzu, Szkola Zgromadzenia Kupcow, III Miejska Szkola Mechaniczna) polaczone z tajnym Gimnazjum im. Gorskiego. Z oficjalnych szkol byl kilkakrotnie usuwany lub sam odchodzil — gdy rosly lapanki na roboty do Rzeszy, jawna edukacja stawala sie niebezpieczna.Krzysztof's wartime education was typical for Warsaw youth: official vocational schooling (the Commercial School in Żoliborz, the Merchants' Association School, the 3rd Municipal Mechanical School) combined with the clandestine Górski Secondary School. He was expelled from official schools several times or left of his own accord — as round-ups for forced labour in the Reich intensified, open education became dangerous.

2. Zaprzysiezzenie: konspiracja w wieku lat pietnastu

W sierpniu 1941 roku Julek Klepacz — syn pulkownika, starszy o cztery lata, ranny we wrzesniowej kampanii — zaproponowal Krzysztofowi i jego rowniesnikow wstapienie do konspiracji. Slowa, ktore Krzysztof zapamial na szescdziesiat osiem lat:In August 1941 Julek Klepacz — a colonel's son, four years older, wounded in the September campaign — proposed to Krzysztof and his peers that they join the underground. The words that Krzysztof remembered for sixty-eight years:

"Od teraz na przyszlosc wciagam was do konspiracji i bedziecie zolnierzami Rzeczpospolitej. Zdrada bedzie karana smiercia.""From now on and into the future I am enlisting you into the underground and you will be soldiers of the Republic. Treason will be punished by death." AHM MPW, sygn. 1889

Poczatki — jak w wielu wspolacznych relacjach — mialy charakter ludyczny: wystrugiwanie drewnianych modeli broni, nauka regulaminu. Ale organizacja szybko przybierala formy dojrzale: podzial na piatki (komorki piecioosobowe), scisla kompartmentalizacja, pseudonimy. Dowodca komorki Krzysztofa nosil pseudonim "Ostoja" i mieszkal na ulicy Przekop, za Arsenalem.The beginnings — as in many contemporary accounts — were playful in character: carving wooden models of weapons, learning regulations. But the organisation quickly took on mature forms: division into fives (five-man cells), strict compartmentalisation, codenames. The commander of Krzysztof's cell bore the codename "Ostoja" and lived on Przekop Street, behind the Arsenal.

Formalna przysiega odbyła sie 11 maja 1942 roku. Krzysztof mial pietnascie lat i sześć miesiecy. Minimalny wiek zaciagu wynosil osiemnascie lat. Byl jednym z tysiecy polskich dzieci, ktore oklamaly dorosychco do swojego wieku — lub dorosli swiadomie przymkneli na to oko.3The formal oath took place on 11 May 1942. Krzysztof was fifteen and a half years old. The minimum enlistment age was eighteen. He was one of thousands of Polish children who lied to adults about their age — or whose elders consciously turned a blind eye.3

2.1. Zadania konspiracyjne

Uzdolnienia plastyczne Krzysztofa szybko znalazly zastosowanie operacyjne. Wykonywal:Krzysztof's artistic talents quickly found operational application. He produced:

• Powiększanie zdjec broni na papierze woskowym, a nastepnie odbitki swiatloczynnne w kuwetach z wywolywaczykiem — prymitywna, ale skuteczna metoda reprodukcji materialow szkoleniowych
• Mapy operacyjne okolic planowanych akcji, w tym rejonu Alei Szucha (siedziba Gestapo)
• Rysunki techniczne karabinow do podrecznikow konspiracyjnych

Najbardziej niebezpiecznym zadaniem byla obserwacja gestapowca Kempfa zamieszkujacego przy Zurawiej 2, skazanego na smierc przez sad podziemny za zastrzelenie czlonka AK. Krzysztof zbieraldane o jego nawykach i trasach, spotykajac sie z Julkiem Klepaczem "pod zegarem Instytutu Gluchoniemych" — budynku Instytutu dla Gluchoniemych na placu Trzech Krzyzy, ktory sluzyl jako punkt kontaktowy konspiracji. Zegar na fasadzie instytutu, dobrze widoczny z daleka, byl idealnym punktem orientacyjnym.4The most dangerous assignment was surveillance of Gestapo officer Kempf, who lived at Żurawia 2 and had been sentenced to death by an underground tribunal for shooting a member of the Home Army. Krzysztof gathered data on his habits and routes, meeting with Julek Klepacz "under the clock of the Institute for the Deaf and Dumb" — a building at Three Crosses Square that served as a contact point for the underground. The clock on the institute's façade, clearly visible from a distance, was an ideal landmark.4

Egzekucji Kempfa nie zdazono wykonac — Julek Klepacz wpadl wczesniej. Uciekl z transportu do Auschwitz, ale schwytany w okolicach Strugi, zastrzeellil sie. Kempfa zastrzelil pozniej podchorazhy Jas Gassowski ps. "Kania".The execution of Kempf was never carried out — Julek Klepacz was arrested first. He escaped from a transport to Auschwitz, but when caught near Struga, he shot himself. Kempf was later killed by cadet officer Jaś Gassowski, codename "Kania".

W tradycji rodzinnej los Julka Klepacza odbije sie pozniej, w Powstaniu, w smierci stryja Lecha Gluchowskiego: ranny na Sadybie, mial — wedlug przekazu utrwalonego przez Krzysztofa w 1995 r. — odmowic ewakuacji i odebrac sobie zycie, by nie narazac swoich zolnierzy. Akademicka historiografia mowi w tym wypadku o smierci z ran. Dla mlodego Krzysztofa, niezaleznie od wersji, dwie osoby najblizsze wybraly smierc zamiast niewoli — taka byla pamiec, ktora wyniosl z wojny.In family tradition, Julek Klepacz's fate would later be echoed in the Uprising in the death of Uncle Lech Głuchowski: wounded at Sadyba, he is said — in the account preserved by Krzysztof in 1995 — to have refused evacuation and taken his own life so as not to endanger his soldiers. Academic historiography speaks in this case of death from wounds. For young Krzysztof, regardless of which version one accepts, two of the people closest to him chose death over captivity — such was the memory he carried out of the war.

3. Akcja Wilanow: matka i syn na jednym polu bitwy

We wrzesniu 1943 Krzysztof — juz jako zolnierz plutonu 1112 przy 7 Pulku Ulanow Lubelskich AK — mieszkal w Wilanowie, w palacu, pod opieka pani Beaty Branickiej, arystokratki dajaca schronienie jego sparalizowanej babce. Matka Wanda, sekcyjna w oddziale DYSK (Dywersja i Sabotaz Kobiet), odwiedzila syna z prosba o dane wywiadowcze dotyczace kwatery Luftwaffe w kordegardzie wilanowskiej.In September 1943 Krzysztof — now a soldier of platoon 1112 attached to the 7th Lublin Uhlan Regiment of the Home Army — was living at the Wilanów Palace, under the care of Mrs Beata Branicka, an aristocrat who sheltered his paralysed grandmother. His mother Wanda, a section leader in the DYSK unit (Women's Diversion and Sabotage), visited her son with a request for intelligence data concerning the Luftwaffe quarters in the Wilanów guardhouse.

Krzysztof dostarczyl informacje. Nie wiedzial, ze za kilka dni sam bedzie swiadkiem operacji.Krzysztof provided the information. He did not know that in a few days he would himself be a witness to the operation.

26 wrzesnia 1943, godzina 10:00. Operacja Kedywu pod dowodztwem oddzialu "Zoska" (Waclaw Michalowicz). Punkt koncentracji: cmentarz wilanowski. Trasa natarcia: przez cmentarz, tory kolejowe, mauzoleum Potockich, brama glowna, podworze gospdarcze. Kordegarda: stajnie (prawo), wartownia murowana (lewo), stara kuchnia polaczona krytym przejsciem z wozownia.526 September 1943, 10:00. A Kedyw operation commanded by the "Zośka" unit (Wacław Michałowicz). Assembly point: the Wilanów cemetery. Attack route: through the cemetery, railway tracks, Potocki mausoleum, main gate, farm courtyard. Guardhouse: stables (right), stone guardroom (left), old kitchen connected by a covered passage to the coach house.5

Dwóch zolnierzy AK poleglo: plutonowy Wladyslaw Walecki ps. "Gruby" i kapral Zygmunt Wejrzanowski ps. "Smukly". Wanda Gluchowska zostala postrzelona w noge. Upadla do rowu pelnego granatow. Po odzyskaniu przytomnosci doplezla do okna babki Krzysztofa i zapukala.Two Home Army soldiers were killed: Lance Corporal Władysław Walecki, codename "Gruby" (Fatty), and Corporal Zygmunt Wejrzanowski, codename "Smukły" (Slim). Wanda Głuchowska was shot in the leg. She fell into a ditch full of grenades. After regaining consciousness she crawled to the window of Krzysztof's grandmother and knocked.

"Sluchaj Krzysztof, tutaj jest moj pistolet i musisz go schowac.""Listen Krzysztof, here is my pistol and you must hide it." AHM MPW, sygn. 1889 — slowa Wandy Gluchowskiej do szesnastoletniego syna

Krzysztof ukryl pistolet w prawej wiezy palacu, wspinajac sie przez mechanizm dzwonu. Pozniej odzyskal karabin Mauser wz. 98 zostawiony przez podchorazego Janusza Radomyskiego u pani Branickiej i schowal go na strychu nad lazienka, pod sloma. Matke ewakuowano dorozka hrabiny Branickiej do Szpitala Ujazdowskiego.Krzysztof hid the pistol in the right tower of the palace, climbing through the bell mechanism. He later retrieved a Mauser carbine model 98 left by cadet Janusz Radomyski with Mrs Branicka, and hid it in the attic above the bathroom, under straw. His mother was evacuated in Countess Branicka's horse-drawn cab to the Ujazdów Hospital.

Rana nigdy sie nie zagoila prawidlowo. Komisja lekarska AK orzekla 30% inwalidztwa (13 lipca 1944). Za Wilanow Wanda otrzymala Krzyz Walecznych (11 listopada 1943).The wound never healed properly. The Home Army medical board assessed 30% disability (13 July 1944). For the Wilanów action, Wanda was awarded the Cross of Valour (11 November 1943).

4. Godzina "W": Fabryka Kamlera i Komenda Glowna AK

31 lipca 1944, poniedzialek. Radzieckie i niemieckie samoloty walcza nad Warszawa. Krzysztof wychodzi z domu na Pogonowskiego 9 na Zoliborzu z karabinem pod plaszczem. Ma siedemnascie lat i osiem miesiecy. Nie wroci juz do tego domu nigdy.31 July 1944, Monday. Soviet and German aircraft are fighting over Warsaw. Krzysztof leaves home at Pogonowskiego 9 in Żoliborz with a rifle under his coat. He is seventeen years and eight months old. He will never return to this house.

Rozkaz od stryja Lecha, dowodcy Dywizjonu "Jelen": zamelddowac sie u porucznika Jerzego Kamlera ps. "Stolarz" w jego fabryce na Dzielnej. Fabryka Kamlera — kompleks metalurgiczny, stolarnia, pralnia i fabryka kapeluszy (gdzie przerabiano francuskie berety na polskie czapki wojskowe) — ciagnela sie od Dzielnej do Pawiej. Krzysztof dotieral wieczorem. W nocy odkryl, ze w fabryce jest radiostacja — to siedziba Komendy Glownej Armii Krajowej, kwatera generala Tadeusza Bora-Komorowskiego.6Orders from his uncle Lech, commander of the "Jeleń" Squadron: report to Lieutenant Jerzy Kamler, codename "Stolarz" (Carpenter), at his factory on Dzielna Street. The Kamler Factory — a metalworks complex, joinery, laundry and hat factory (where French berets were converted into Polish military caps) — stretched from Dzielna to Pawia. Krzysztof arrived in the evening. That night he discovered there was a radio transmitter in the factory — this was the headquarters of the Home Army High Command, the quarters of General Tadeusz Bór-Komorowski.6

5. Oblezzona fabryka: 1–6 sierpnia 1944

Pierwszego dnia Powstania Krzysztof stal na warcie przy bramie nr 64 od Dzielnej. Niemiecki samochod zaopatrzeniowy probowal wjechac — zolnierz "Tuszynski" przy sasiedniej bramie otworzyl ogien za wczeshnie, jego pistolet sie zacial. Porucznik Kamler wybiegal, oddal kilka strzalow, nakazal zamknac bramy.On the first day of the Uprising Krzysztof stood guard at gate no. 64 from Dzielna Street. A German supply vehicle tried to enter — soldier "Tuszyński" at the neighbouring gate opened fire too early, his pistol jammed. Lieutenant Kamler ran out, fired several shots, ordered the gates shut.

Fabryka znalazla sie w oblezeniu. Krzysztof z ulanem Socha zajal stanowisko na pierwszym pietrze. Pojawil sie "elegancko ubrany starszy pan" — general Pelczynski, Szef Sztabu AK — doradzajacy Sosze, jak rzucac granaty na niemiecki bunkier pod oknem.The factory found itself under siege. Krzysztof and Uhlan Socha took up position on the first floor. An "elegantly dressed older gentleman" appeared — General Pełczyński, Chief of Staff of the Home Army — advising Socha on how to throw grenades at the German bunker below the window.

Na trzecim pietrze lezalo okolo czterystu granatow — "ojczulkow" (wiekszych filipinek). Trzeba je bylo ewakuowac na dol, bo bombardowanie moglo zdetonowac caly stos. Krzysztof taszczeyl granaty po schodach, potem pelzl pod parapetami okien (Niemcy strzelali z Dzielnej na wysokosci metra), i dalej do piwnicy pralni.On the third floor lay around four hundred grenades — "ojczułki" (larger filipinka grenades). They had to be evacuated downstairs because a bombing could detonate the entire pile. Krzysztof hauled grenades down the stairs, then crawled below the window sills (the Germans were firing from Dzielna at a height of one metre), and on to the laundry basement.

Niemcy podpalili pierwsze pietro. Cisnienie w hydrancie bylo za slabe. Porucznik Kamler sam wszedl w dym. Pomogla mu — ironicznie — eksplozja niemieckiego granatu, ktora zasysla czescplomieni. Wyszedl bez obrazzen.The Germans set fire to the first floor. The hydrant pressure was too weak. Lieutenant Kamler entered the smoke himself. He was helped — ironically — by the explosion of a German grenade, which drew in part of the flames. He emerged uninjured.

Wieczorem oddzialy Zgrupowania "Radoslaw" przelomaly oblezenie. Krzysztof spal w pralni na plaszczyach Wehrmachtu. Jego dawna nauczycielka, pani Jadwiga Celinska — teraz szyfranka w Komendzie Glownej — rozpoznala go i objelaa ze lzami.That evening units of the "Radosław" Group broke through the siege. Krzysztof slept in the laundry on Wehrmacht overcoats. His former teacher, Mrs Jadwiga Celińska — now a cipher clerk at High Command — recognised him and embraced him in tears.

6. Starowka: od Barokowej do kanalow

6 sierpnia — rozkaz ewakuacji z Woli. Trasa prowadzila przez Pawia, wyrwe w murze bylego getta, ogrodzenia Gesiowki (zdobytej wczesniej przez oddzialy "Radoslawa"). Najniebezpieczniejszy odcinek: przejscie obok Pawiaka, wiezienia trzymanego przez Niemcow. Ogien z karabinow maszynowych z budynku bez okien — "strefa smierci".6 August — order to evacuate from Wola. The route ran along Pawia Street, through a gap in the wall of the former ghetto, past the fences of Gęsiówka prison (captured earlier by "Radosław" units). The most dangerous section: passing next to Pawiak prison, held by the Germans. Machine-gun fire from a windowless building — the "death zone".

Na Starym Miescie pluton zakwaterowsl sie w szkole na Barokowej. Krzysztof wychodzzil na rozpoznanie — Senatorska, ulica Krola Alberta. Na dachu garazu podchorazy "Piotrek" — jednorenki, bo wczesniej sam sobie odpalil granat na klatce schodowej uciekajac przed Gestapo (Niemcy go operowali i uratowali, a powstancy wyzwolili) — wspinal sie po drabinie. Jego filipinka wpadla w rynne. O wlos.In the Old Town the platoon was billeted in a school on Barokowa Street. Krzysztof went out on reconnaissance — Senatorska Street, King Albert Street. On a garage rooftop cadet officer "Piotrek" — one-armed, because he had earlier detonated a grenade on a staircase while fleeing the Gestapo (the Germans operated on him and saved him, and the insurgents later liberated him) — was climbing a ladder. His filipinka grenade fell into a drainpipe. A near miss.

13 sierpnia — pocisk artyleryjski na placu Krasinskich zakoniczyl zycie porucznika Kamlera. Zginal na miejscu. Podchorazy Karol Hilchen "Lorch" smiertelnnie ranny. Mloda telefonistka — przeszla do plutonu dzien wczesniej z grupy Centralki Telefonicznej na Tlomackim, która podsluchiwala niemieckie rozmowy — tez zginela.13 August — an artillery shell on Krasiński Square ended the life of Lieutenant Kamler. He died on the spot. Cadet officer Karol Hilchen "Lorch" was fatally wounded. A young telephone operator — who had transferred to the platoon the day before from the telephone exchange group on Tłomackie Street, which intercepted German conversations — also died.

Nastepnego dnia — pogrzeb. Jedyna "zwarta szykowna" (defilada) plutonu w calym Powstaniu: caly pluton w mundurach, kazdy w innych butach. Jednoczesnie obsadzali barykade przy Katedrze.The following day — a funeral. The only formal parade of the platoon during the entire Uprising: the whole platoon in uniforms, each man in different boots. Simultaneously they were manning the barricade by the Cathedral.

1 wrzesnia — rozkaz ewakuacji kanalami. Okolo 4500 powstancow weszlo w scieki ze Starymwki dwoma trasami z placu Krasinskich. Krzysztof przeszedl do Srodmiescia — tego samego okregu, w którym ojciec Stefan sluzyl w kwatermistrzostwie Obwodu I "Radwan".1 September — order to evacuate through the sewers. Around 4,500 insurgents entered the sewage tunnels from the Old Town by two routes from Krasiński Square. Krzysztof passed through to the City Centre — the same district where his father Stefan served in the quartermaster's of District I "Radwan".

7. Falszowanie dat urodzenia: strategia przetrwania

Dokumenty Krzysztofa Gluchowskiego w kolekcji ARG zawieraja trzy rozne daty urodzenia:The documents of Krzysztof Głuchowski in the ARG collection contain three different dates of birth:

Dzien i miesiac (19 listopada) pozostaje stalym — latwy do zapamietania. Zmienia sie wylacznie rok: 1926, 1920, 1910. Roznica: 6 i 16 lat. Wariant z 1910 jest prawdopodobnie związany z sytuacja jeniecka — starsi jency mogli liczyc na lepsze traktowanie niz nastolatkowie, którzy bywali wysylani do Arbeitskommandoos o ciezszych warunkach.7The day and month (19 November) remains constant — easy to remember. Only the year changes: 1926, 1920, 1910. The difference: 6 and 16 years. The 1910 variant is probably connected to the prisoner-of-war situation — older prisoners could expect better treatment than teenagers, who were often sent to Arbeitskommandos with harsher conditions.7

Zjawisko to nie jest odosobnione. Wsrod ponad 1100 chlopcow-powstancow wielu podawalo falszywe dane. Przy apelu 18 pazdziernika 1944 w Stalagu 344 Lamsdorf policzono 550 mlodocianych — ale rzeczywista liczba byla zapewne wyzsza, bo czesc skutecznie ukryla swoj wiek.This phenomenon is not unique. Among more than 1,100 boy-insurgents, many gave false data. At the roll call of 18 October 1944 at Stalag 344 Lamsdorf, 550 minors were counted — but the actual number was presumably higher, as some successfully concealed their age.

8. Chlopcy-powstancy: Krzysztof na tle pokolenia

Ponad 1100 chlopcow w wieku 11–18 lat walczylo w Powstaniu Warszawskim wsrod szacowanych 16 000–50 000 ogolu uczestnikow. Ich udzial nie byl przypadkowy — wielu, jak Krzysztof, bylo zolnierzami AK od lat, z dlugim stazem konspiracyjnym.8Over 1,100 boys aged 11–18 fought in the Warsaw Uprising among an estimated 16,000–50,000 total participants. Their involvement was not coincidental — many, like Krzysztof, had been Home Army soldiers for years, with long conspiratorial service records.8

Krzysztof (17 lat w sierpniu 1944) nalezal do najliczniejszej grupy wiekowej. Jego doswiadczenie bylo typowe: konspiracyjne szkolenie od lat, realne zadania bojowe, a wreszcie — szok walki miejskiej i niewola.Krzysztof (17 years old in August 1944) belonged to the largest age group. His experience was typical: underground training for years, real combat assignments, and finally — the shock of urban warfare and captivity.

W tym samym Stalagu XI-B Fallingbostel, gdzie trafil Krzysztof, przebywal czternastoletni Jerzy Bartnik ps. "Magik" — najmmlodszy kawaler Virtuti Militari w historii Polski. Dwaj chlopcy — jeden z lubelskich ulanow, drugi z "Zoska" — mogli sie znac.In the same Stalag XI-B Fallingbostel where Krzysztof ended up, the fourteen-year-old Jerzy Bartnik, codename "Magik" was held — the youngest recipient of the Virtuti Militari in Polish history. The two boys — one from the Lublin uhlans, the other from "Zośka" — may have known each other.

9. Od Stalagu do Rio: 1945–2020

16 kwietnia 1945 — Stalag XI-B wyzwolony przez Brytyjczykow (eskadron B 11. Husarow i zwiad 8. Husarow). Krzysztof ruszyl na zachod: Holandia, Belgia, Francja, Wlochy. Wstapil do 2 Korpusu Polskiego generala Andersa, ktory do sierpnia 1945 liczyl juz 113 000 ludzi — spuchniety od bylych jencow i Polakow wyzwolonych z obozow.16 April 1945 — Stalag XI-B liberated by the British (B Squadron, 11th Hussars, and a reconnaissance troop of the 8th Hussars). Krzysztof headed west: Holland, Belgium, France, Italy. He joined General Anders's 2nd Polish Corps, which by August 1945 numbered 113,000 men — swollen by former prisoners and Poles liberated from camps.

Ukonczyl gimnazjum i liceum przy 3 Dywizji Strzelcow Karpackich (swiadectwo: ARG/Juras/021). Przeszedl przez oboz tranzytowy w La Courtine we Francji, nastepnie do Anglii i Polskiego Korpusu Przysposobienia i Rozmieszczenia (PKPR). Zwolniony 31 pazdziernika 1948 — dokladnie dwa lata po wstapieniu do PKPR. Mial dwadziescia dwa lata i byl cywilnym rezydentem Wielkiej Brytanii.He completed secondary school attached to the 3rd Carpathian Rifle Division (certificate: ARG/Juras/021). He passed through a transit camp at La Courtine in France, then went to England and the Polish Resettlement Corps (PKPR). Discharged on 31 October 1948 — exactly two years after joining the PKPR. He was twenty-two years old and a civilian resident of Great Britain.

Zdobyl dyplom Chartered Engineer. Pracowal w firmie CAV-Lucas (systemy wtrysku diesla) w Anglii, potem Hiszpanii, od 1974 w Brazylii. Od 1988 na emeryturze w Rio de Janeiro. Nigdy nie przestaayl bye zolnierzem — kierowal Harcerstwem na emigracji, nalezal do Kola 7 Pulku Ulanow Lubelskich, SPK, POSK. Prowadzil wydawnictwo bibliofilskie.He obtained the Chartered Engineer diploma. He worked for the CAV-Lucas company (diesel injection systems) in England, then Spain, and from 1974 in Brazil. From 1988 he was retired in Rio de Janeiro. He never ceased to be a soldier — he led the Scout movement in exile, belonged to the Circle of the 7th Lublin Uhlan Regiment, SPK, and POSK. He ran a bibliophile publishing house.

W 2006–2007 zorganizowal wystawy o Powstaniu Warszawskim w Rio de Janeiro, we wspolpracy z Konsulatem RP — przenoszac pamiec o Warszawie na druga polkule.In 2006–2007 he organised exhibitions about the Warsaw Uprising in Rio de Janeiro, in cooperation with the Polish Consulate — carrying the memory of Warsaw to the other hemisphere.

31 lipca 2009 — w przededniu 65. rocznicy Powstania, osiemdziesieciodwuletni Krzysztof zlozyl wielogodzinna relacje w Archiwum Historii Mowionej Muzeum Powstania Warszawskiego. To na tej relacji oparta jest wiekszosc niniejszego artykulu.31 July 2009 — on the eve of the 65th anniversary of the Uprising, the eighty-two-year-old Krzysztof gave a multi-hour testimony to the Oral History Archive of the Warsaw Uprising Museum. It is on this testimony that most of this article is based.

19 listopada 2011 — Krzyz Oficerski Orderu Odrodzenia Polski.19 November 2011 — Officer's Cross of the Order of Polonia Restituta.

16 maja 2020 — Krzysztof Gluchowski ps. „Juras" zmarl w Rio de Janeiro. Mial dziewiecdziesiat trzy lata. Ostatni z czworga Gluchowskich, którzy walczyli bezposrednio w Powstaniu (Stefan, Wanda, Lech, Krzysztof); wuj Janusz przez calą wojne pelnil obowiazki I Zast. Min. Spr. Wojsk. RP w Londynie.16 May 2020 — Krzysztof Głuchowski, codename „Juraś," died in Rio de Janeiro. He was ninety-three years old. The last of the four Głuchowskis who fought directly in the Uprising (Stefan, Wanda, Lech, Krzysztof); his uncle Janusz served throughout the war as First Deputy Minister of Military Affairs of the Polish Government-in-Exile in London.

10. Wnioski

Przypadek Krzysztofa Gluchowskiego ilustruje kilka zjawisk istotnych dla historiografii Powstania Warszawskiego:The case of Krzysztof Głuchowski illustrates several phenomena significant for the historiography of the Warsaw Uprising:

Po pierwsze, udzial chlopcow w Powstaniu nie byl spontaniczny — byl wynikiem wieloletniej konspiracyjnej formacji, czesto rozpoczynanej w wieku 13–15 lat. Krzysztof mial trzy lata stazu konspiracyjnego, zanim stantal na barykadzie.Firstly, the participation of boys in the Uprising was not spontaneous — it was the result of years of underground formation, often beginning at the age of 13–15. Krzysztof had three years of conspiratorial service before he stood at a barricade.

Po drugie, falszowanie dat urodzenia w dokumentach nie bylo bledem, lecz swiadoma strategia, ktorej slady sa czytelne w zachowanych dokumentach i stanowia materialne swiadectwo konspiracyjnej kultury AK.Secondly, the falsification of birth dates in documents was not an error but a conscious strategy, the traces of which are legible in surviving documents and constitute material evidence of the conspiratorial culture of the Home Army.

Po trzecie, losy rodziny Gluchowskich — pieciu czlonkow w Powstaniu, w roznnych formacjach i dzielnicach — pozwalaja na rekonstrukcje wydarzenia z wielu jednoczesnych perspektyw, co jest rzadkoscia w historiografii.Thirdly, the fate of the Głuchowski family — five members in the Uprising, in different formations and districts — allows the event to be reconstructed from multiple simultaneous perspectives, which is rare in historiography.

Po czwarte, droga od Fabryki Kamlera do Stalagu XI-B, a stamtad do Rio de Janeiro, jest typowa dla calego pokolenia mlodych powstancow, z ktorych wielu nigdy nie wrocilo do Polski — ale wszyscy zabralii ze soba pamiec.Fourthly, the road from the Kamler Factory to Stalag XI-B, and from there to Rio de Janeiro, is typical of an entire generation of young insurgents, many of whom never returned to Poland — but all of whom carried the memory with them.