DYSK — Kobiety w konspiracjiDYSK — Women in the UndergroundDYSK — Mulheres na ResistênciaDYSK — Frauen im UntergrundDYSK — Vrouwen in het VerzetDYSK — Femmes dans la RésistanceDYSK — פֿרויען אינעם אונטערגרונד

Rola kobiet w Kedywie Armii Krajowej na przykładzie jednej rodziny warszawskiej. Wanda Bronisława Głuchowska z domu Zembrzuska (1901–1976), magister farmacji Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie, służyła w oddziale DYSK (Dywersja i Sabotaż Kobiet) — jedynym żeńskim oddziale specjalnym Kedywu AK. Ranna w akcji dywersyjnej pod Wilanówem 26 września 1943, odznaczona Krzyżem Walecznych, nie została zmobilizowana do Powstania Warszawskiego. W tym samym czasie jej mąż Stefan — ppor. AK, kwatermistrz Obwodu I Śródmieście — został aresztowany przez Gestapo (18 maja 1944), a ich siedemnastoletni syn Krzysztof ps. „Juraś” walczył w Dywizjonie „Jeleń”. Artykuł rekonstruuje losów rodziny, w której wszyscy dorośli członkowie walczyli w konspiracji, realizując trzy różne formy oporu w jednym gospodarstwie domowym.The role of women in the Home Army's Kedyw (Directorate of Sabotage) illustrated through one Warsaw family. Wanda Bronisława Głuchowska née Zembrzuska (1901–1976), Master of Pharmacy from the University of Jan Kazimierz in Lwów, served in the DYSK unit (Women's Diversion and Sabotage) — the only female special unit of the AK Kedyw. Wounded during a diversion operation near Wilanów on 26 September 1943, decorated with the Cross of Valour, she was not mobilised for the Warsaw Uprising. At the same time, her husband Stefan — Second Lieutenant AK, quartermaster of District I Śródmieście — was arrested by the Gestapo (18 May 1944), and their seventeen-year-old son Krzysztof, codename "Juraś", fought in the "Jeleń" Squadron. The article reconstructs the fate of a family in which all adult members fought in the underground, each carrying out a different form of resistance within the same household.

Słowa kluczowe: Kedyw AK, DYSK, dywersja kobiet, Wanda Głuchowska, Akcja Wilanów, Powstanie Warszawskie, gender military history, archiwum rodzinne, konspiracjaKeywords: AK Kedyw, DYSK, women's sabotage, Wanda Głuchowska, Wilanów Operation, Warsaw Uprising, gender military history, family archive, underground resistance

1. Wprowadzenie: kobiety w Kedywie

Historiografia Polskiego Państwa Podziemnego traktuje kobiecą służbę wojskową głównie przez pryzmat łączności i służby sanitarnej. Oddział DYSK (Dywersja i Sabotaż Kobiet), działający w ramach Kedywu — Kierownictwa Dywersji Armii Krajowej — pozostaje na marginesie badań, choć stanowił jedyną żeńską jednostkę specjalną w strukturach AK przeznaczoną do zadań bojowo-dywersyjnych.¹The historiography of the Polish Underground State treats women's military service primarily through the lens of communications and medical duties. The DYSK unit (Women's Diversion and Sabotage), operating within the Kedyw — the Directorate of Sabotage of the Home Army — remains at the margins of scholarly inquiry, even though it was the only female special unit within the AK structures assigned to combat and sabotage tasks.¹

Niniejszy artykuł analizuje działalność oddziału DYSK przez pryzmat jednej rodziny — Głuchowskich — w której matka, ojciec i syn pełnili jednocześnie trzy różne funkcje konspiracyjne. Podstawę źródłową jest Archiwum Rodziny Głuchowskich (ARG, 313 jednostek inwentarzowych), uzupełnione relacją z Archiwum Historii Mówionej Muzeum Powstania Warszawskiego (AHM MPW, sygn. 1889).This article analyses the activities of the DYSK unit through the lens of one family — the Głuchowskis — in which the mother, father, and son simultaneously performed three different roles in the underground. The primary source base is the Głuchowski Family Archive (ARG, 313 inventory units), supplemented by testimony from the Oral History Archive of the Warsaw Uprising Museum (AHM MPW, ref. 1889).

2. Wanda Zembrzuska: droga do konspiracji

Wanda Bronisława Zembrzuska urodziła się w 1901 roku. Ukończyła studia farmaceutyczne na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie, uzyskując tytuł magistra farmacji — wykształcenie, które w rękach konspiratorki miało się okazać narzędziem o podwójnym zastosowaniu. Jako farmaceutka miała dostęp do materiałów chemicznych, a jej apteka stanowiła naturalne zaplecze logistyczne konspiracji.²Wanda Bronisława Zembrzuska was born in 1901. She completed pharmaceutical studies at the University of Jan Kazimierz in Lwów, earning a Master of Pharmacy degree — an education that would prove to be a dual-purpose instrument in the hands of a conspirator. As a pharmacist, she had access to chemical materials, and her pharmacy served as a natural logistical base for the underground.²

Wyszła za mąż za Stanisława Stefana Głuchowskiego (1893–1962), podporucznika rezerwy, urzędnika Kancelarii Cywilnej Prezydenta RP w Zamku Królewskim. Rodzina mieszkała w oficynie Pałacu Łazienkowskiego — w bezpośrednim sąsiedztwie siedziby głowy państwa. W 1926 roku urodził się ich syn Krzysztof Andrzej.She married Stanisław Stefan Głuchowski (1893–1962), a reserve second lieutenant and civil servant in the Civil Chancellery of the President of the Republic of Poland at the Royal Castle. The family lived in the annex of Łazienki Palace — in the immediate vicinity of the head of state's residence. In 1926 their son Krzysztof Andrzej was born.

Okupacja zastaje rodzinę w Warszawie. Stefan podejmuje pracę w administracji cywilnej, jednocześnie wstępując do Armii Krajowej jako oficer kwatermistrzostwa Obwodu I Śródmieście. Wanda, korzystając z zawodu farmaceutki jako przykrywki, dołącza do Kedywu.The occupation finds the family in Warsaw. Stefan takes work in civil administration while simultaneously joining the Home Army as a quartermaster officer of District I Śródmieście. Wanda, using her profession as a pharmacist as cover, joins the Kedyw.

3. Oddział DYSK: jedyna żeńska jednostka specjalna Kedywu

DYSK — Dywersja i Sabotaż Kobiet — powstał jako odpowiedź na specyficzne potrzeby operacyjne Kedywu. Kobiety mogły poruszać się po mieście z mniejszym ryzykiem kontroli niż mężczyźni zagrożeni łapankami. Ich zadania obejmowały: rozpoznanie terenów przed akcjami dywersyjnymi, transport materiałów wybuchowych, udział w zamachach na cele infrastrukturalne i wojskowe, a także zabezpieczenie logistyczne operacji.³DYSK — Women's Diversion and Sabotage — was created in response to the specific operational needs of the Kedyw. Women could move around the city with less risk of checks than men, who were threatened by round-ups. Their tasks included: reconnaissance of areas prior to sabotage operations, transport of explosives, participation in attacks on infrastructure and military targets, and logistical support for operations.³

Wanda Głuchowska służyła w oddziale DYSK w stopniu sierżanta podchorążej, posługując się pseudonimami „Krysta” i „Justyna”. Jej kompetencje farmaceutyczne czyniły ją szczególnie przydatną w operacjach wymagających znajomości materiałów chemicznych.Wanda Głuchowska served in the DYSK unit with the rank of sergeant-cadet, operating under the codenames "Krysta" and "Justyna". Her pharmaceutical expertise made her particularly valuable in operations requiring knowledge of chemical materials.

4. Akcja Wilanów: 26 września 1943

Akcja dywersyjna pod Wilanówem 26 września 1943 roku stanowi kluczowy epizod w biografii Wandy Głuchowskiej. Operacja, przeprowadzona przez oddział DYSK Kedywu AK, miała na celu uderzenie w infrastrukturę niemiecką na południowych obrzeżach Warszawy.The sabotage operation near Wilanów on 26 September 1943 constitutes a pivotal episode in Wanda Głuchowska's biography. The operation, carried out by the DYSK unit of the AK Kedyw, aimed to strike German infrastructure on the southern outskirts of Warsaw.

W trakcie akcji Wanda została postrzelona w nogę. Ranna wpadła do rowu, w którym znajdowały się granaty. Po odzyskaniu przytomności przyczołgała się do domu matki Krzysztofa — babki chłopca — skąd wezwała syna.⁴During the operation, Wanda was shot in the leg. Wounded, she fell into a ditch that contained grenades. After regaining consciousness, she crawled to the home of Krzysztof's mother — the boy's grandmother — from where she summoned her son.⁴

Słuchaj Krzysztof, tutaj jest mój pistolet i musisz go schować.Listen, Krzysztof, here is my pistol and you must hide it. — Wanda Głuchowska do syna, po Akcji Wilanów, wrzesień 1943 (relacja AHM MPW sygn. 1889)

Siedemnastoletni Krzysztof ukrył pistolet matki w prawej wieży Pałacu Wilanowskiego. Za udział w Akcji Wilanów Wanda została odznaczona Krzyżem Walecznych — 11 listopada 1943 roku.The seventeen-year-old Krzysztof hid his mother's pistol in the right tower of Wilanów Palace. For her participation in the Wilanów Operation, Wanda was awarded the Cross of Valour — on 11 November 1943.

Rany odniesione pod Wilanówem okazały się na tyle poważne, że Wanda nie została zmobilizowana do Powstania Warszawskiego w sierpniu 1944 roku. Paradoksalnie, to właśnie rany ocaliły jej życie — Dywizjon „Jeleń”, w którym walczył jej syn, poniósł straty sięgające 95,7% stanu osobowego.The wounds sustained near Wilanów proved severe enough that Wanda was not mobilised for the Warsaw Uprising in August 1944. Paradoxically, it was precisely those wounds that saved her life — the "Jeleń" Squadron, in which her son fought, suffered casualties reaching 95.7% of its personnel strength.

5. Trzy formy oporu w jednym domu

Przypadek rodziny Głuchowskich ilustruje zjawisko rzadko analizowane w literaturze przedmiotu: całkowite zaangażowanie wszystkich dorosłych członków jednego gospodarstwa domowego w różne struktury konspiracyjne.The case of the Głuchowski family illustrates a phenomenon rarely analysed in the scholarly literature: the complete involvement of all adult members of a single household in different underground structures.

Każdy z nich realizował inną formę oporu: matka — dywersję i sabotaż, ojciec — pracę sztabową i logistykę, syn — walkę zbrojną. Ta różnorodność wynikała nie z przypadku, lecz z logiki konspiracji: rozdzielenie rodziny między różne struktury minimalizowało ryzyko jednoczesnej dekonspiracjiwszystkich członków.Each of them carried out a different form of resistance: the mother — diversion and sabotage, the father — staff work and logistics, the son — armed combat. This diversity did not arise by chance, but from the logic of the underground: dividing the family across different structures minimised the risk of all members being simultaneously exposed.

6. Aresztowanie Stefana: Gestapo, Pawiak, Aleja Szucha

18 maja 1944 roku — niecałe trzy miesiące przed Godziną „W” — Stefan Głuchowski został aresztowany przez Gestapo. Osadzono go na Pawiaku i przesłuchiwano w siedzibie Gestapo przy Alei Szucha 25 — tym samym budynku, na który 1 sierpnia 1944 uderzą powstancy Dywizjonu „Jeleń”, w tym syn Stefana, Krzysztof.⁵On 18 May 1944 — less than three months before the "W" Hour — Stefan Głuchowski was arrested by the Gestapo. He was held at Pawiak prison and interrogated at the Gestapo headquarters at Aleja Szucha 25 — the very building that on 1 August 1944 would be attacked by insurgents of the "Jeleń" Squadron, including Stefan's son Krzysztof.⁵

Stefan został zwolniony 29 lipca 1944 roku — trzy dni przed wybuchem Powstania. Zaświadczenie AK nr 2856, podpisane przez płk. Franciszka Edwarda Pfeiffera ps. „Radwan”, Komendanta Obwodu I Śródmieście, datowane jest na 25 lipca 1944 — sześć dni przed Godziną „W” (ARG/III/28). Dokument ten potwierdza, że Stefan był nadal czynnym żołnierzem AK w momencie aresztowania.Stefan was released on 29 July 1944 — three days before the outbreak of the Uprising. AK certificate no. 2856, signed by Colonel Franciszek Edward Pfeiffer, codename "Radwan", Commandant of District I Śródmieście, is dated 25 July 1944 — six days before the "W" Hour (ARG/III/28). This document confirms that Stefan was still an active soldier of the Home Army at the time of his arrest.

Zaświadczenie ARG/III/28 stanowi jeden z najcenniejszych dokumentów kolekcji (wycena: 3000–8000 PLN). Zawiera również adnotację o Wandzie, potwierdzającą jej pseudonimy konspiracyjne i przynależność do Kedywu.Certificate ARG/III/28 is one of the most valuable documents in the collection (estimated value: 3,000–8,000 PLN). It also contains a note about Wanda, confirming her underground codenames and membership in the Kedyw.

7. Kennkarte: fałszerstwo ochronne

W kontekscie rodzinnym warto odnotować Kennkarte Krzysztofa (ARG/V/161), wydanej 9 listopada 1943 roku — niecałe sześć tygodni po Akcji Wilanów. Dokument zawiera sfałszowaną datę urodzenia: rok 1928 zamiast prawdziwego 1926. Różnica dwóch lat chroniła siedemnastolatka przed Arbeitseinsatz — przymusowym wysłaniem na roboty do Rzeszy.⁶In the family context, it is worth noting Krzysztof's Kennkarte (ARG/V/161), issued on 9 November 1943 — less than six weeks after the Wilanów Operation. The document contains a falsified date of birth: the year 1928 instead of the true 1926. This two-year difference protected the seventeen-year-old from Arbeitseinsatz — forced deportation to labour in the Reich.⁶

Data wydania Kennkarte nie jest przypadkowa. W momencie jej wystawienia Wanda dochodziła do siebie po ranach z Wilanówa, Stefan działał w kwatermistrzostwie AK, a Krzysztof przygotowywał się do złożenia przysięgi AK (złoży ją w maju 1942, mając piętnaście lat). Rodzina prowadziła podwójne życie: każdy dokument tożsamości był narzędziem przetrwania.The date of issue of the Kennkarte is not coincidental. At the time of its issuance, Wanda was recovering from her Wilanów wounds, Stefan was active in the AK quartermaster service, and Krzysztof was preparing to take his AK oath (which he did in May 1942, at the age of fifteen). The family led a double life: every identity document was an instrument of survival.

8. 1 sierpnia 1944: matka nie walczy, syn idzie

Gdy 1 sierpnia 1944 roku o godzinie 17:00 pięć plutonów 7 Pułku Ułanów AK „Jeleń” ruszyło do natarcia na gmach Gestapo przy Alei Szucha i Dom Prasy, wśród 187 powstańców był osiemnastoletni Krzysztof Głuchowski. Jego matka Wanda — wciąż niepełnosprawna po ranach z Wilanówa — pozostała w domu (ARG/V/158).When at 17:00 on 1 August 1944 five platoons of the 7th AK Uhlan Regiment "Jeleń" launched their assault on the Gestapo building at Aleja Szucha and the Press House, among the 187 insurgents was eighteen-year-old Krzysztof Głuchowski. His mother Wanda — still disabled from her Wilanów wounds — remained at home (ARG/V/158).

Z 187 żołnierzy Dywizjonu „Jeleń” poległo 67 w pierwszym dniu walk. Dowódca, rtm. Lech Głuchowski ps. „Jeżycki” — stryj Krzysztofa — odebrał sobie życie na Sadybie, gdy został ciężko ranny i odmówił narażania żołnierzy na ewakuację pod ogniem. Krzysztof przeszedł całą drogę: Wola, Stare Miasto, ewakuacja kanałami, Śródmieście, kapitulacja, niewola w Stalagu XI-B Fallingbostel.Of the 187 soldiers of the "Jeleń" Squadron, 67 fell on the first day of fighting. The commander, Captain Lech Głuchowski, codename "Jeżycki" — Krzysztof's uncle — took his own life in Sadyba after being gravely wounded and refusing to expose his soldiers to evacuation under fire. Krzysztof went the full distance: Wola, Old Town, evacuation through the sewers, Śródmieście, the capitulation, captivity at Stalag XI-B Fallingbostel.

9. Po wojnie: apteka, inwalidztwo, Powązki

Wanda Głuchowska prowadziła aptekę do emerytury, mimo trzydziestoprocentowego inwalidztwa będącego konsekwencją ran odniesionych pod Wilanówem. Stefan pracował w administracji, nie opuszczając Polski — w przeciwieństwie do Krzysztofa, który po wyzwoleniu z obozu trafił do 3 Dywizji Strzelców Karpackich, a następnie wyemigrował do Brazylii.Wanda Głuchowska ran the pharmacy until retirement, despite a thirty-percent disability resulting from the wounds she sustained near Wilanów. Stefan worked in administration, never leaving Poland — unlike Krzysztof, who after liberation from the camp joined the 3rd Carpathian Rifle Division and subsequently emigrated to Brazil.

Wanda zmarła 15.XII.1976 roku. Na Powązkach Stefan, Wanda i Lech spoczywają w trzech różnych miejscach jednego cmentarza: Lech — kwatera 99-I-27 (Powązki Wojskowe, grób rodzinny). Wanda — kwatera 99-IV-19. Stefan — Powązki cywilne, kwatera 95-V-19 (per biogram syna z 1995, transkrypcja ARG line 22833). Rodzina rozdzielona przez wojnę znalazła się ponownie razem, choć w trzech różnych kwaterach.Wanda died on 15 December 1976. At Powązki Stefan, Wanda and Lech rest in three different sections of the same cemetery: Lech — plot 99-I-27 (Powązki Military Cemetery, family grave). Wanda — plot 99-IV-19. Stefan — Powązki Civilian Cemetery, plot 95-V-19 (per his son's 1995 biography, transcribed in ARG at line 22833). The family separated by war found itself together once more, though in three different plots.

10. Wnioski: trzy formy oporu w jednym domu

Przypadek rodziny Głuchowskich pozwala sformułować kilka wniosków istotnych dla badań nad Polskim Państwem Podziemnym:The case of the Głuchowski family allows several conclusions to be drawn that are relevant for research on the Polish Underground State:

Po pierwsze, oddział DYSK Kedywu AK wymaga osobnych badań jako jedyna żeńska jednostka specjalna o charakterze bojowo-dywersyjnym. Obecna literatura marginalizuje ten temat, traktując kobiecą służbę w AK jako wyłącznie pomocniczą.First, the DYSK unit of the AK Kedyw requires dedicated study as the only female special unit of a combat-and-sabotage character. The existing literature marginalises this topic, treating women's service in the AK as exclusively auxiliary.

Po drugie, dokumenty z kolekcji ARG dowodzą, że konspiracja była zjawiskiem rodzinnym. Zaangażowanie wszystkich dorosłych członków jednego gospodarstwa domowego w różne struktury AK nie było wyjątkiem, lecz — jak można przypuszczać na podstawie analogii — wzorcem stosunkowo powszechnym wśród rodzin inteligencji patriotycznej.Second, documents from the ARG collection demonstrate that underground resistance was a family phenomenon. The involvement of all adult members of a single household in different AK structures was not an exception but — as can be inferred from analogous cases — a relatively common pattern among families of the patriotic intelligentsia.

Po trzecie, rany odniesione w akcjach dywersyjnych przed Powstaniem decydowały o mobilizacji w sierpniu 1944. Wanda Głuchowska, dywersantka z Krzyżem Walecznych, nie wzięła udziału w Powstaniu — nie z braku woli, lecz z powodu ran. Ta kategoria żołnierzy AK — ranni w akcjach przedpowstańczych — jest praktycznie nieobecna w historiografii.Third, wounds sustained in sabotage operations before the Uprising determined mobilisation in August 1944. Wanda Głuchowska, a saboteur decorated with the Cross of Valour, did not take part in the Uprising — not for lack of will, but because of her wounds. This category of AK soldiers — those wounded in pre-Uprising operations — is virtually absent from historiography.

Po czwarte, dokumenty konspiracyjne (Kennkarte, zaświadczenia AK, legitymacje) czytane łącznie tworzą obraz „podwójnego życia” rodziny: każdy członek miał oficjalną tożsamość (farmaceutka, urzędnik, uczeń) i konspiracyjną (dywersantka „Krysta”, kwatermistrz „Stefan”, ułan „Juraś”). Archiwum rodzinne jest jedynym typem źródła, w którym obie warstwy tożsamości są jednocześnie widoczne.Fourth, underground documents (Kennkarte, AK certificates, identity papers) read together construct a picture of the family's "double life": each member had an official identity (pharmacist, civil servant, pupil) and a clandestine one (saboteur "Krysta", quartermaster "Stefan", uhlan "Juraś"). The family archive is the only type of source in which both layers of identity are simultaneously visible.

Aneks — nowe źródło (2026): mjr Wanda Gertz w kolekcji Głuchowskich Addendum — new source (2026): Major Wanda Gertz in the Głuchowski collection

W 2026 roku do kolekcji włączono ARG/VI/42 — odpis londyńskiego zaświadczenia AK z 30 kwietnia 1946, podpisanego przez Lecha Krahelskiego (z-cę komendanta Szkoły Podchorążych Dywizjonu „Jeleń”). Wśród dwóch świadków figuruje mjr Wanda Gertz „Lena” (1896–1958) — twórczyni i długoletnia komendantka DYSK. Gertz jest w kolekcji Głuchowskich jedynie jako świadek, nie podmiot dokumentu — a mimo to jej obecność ma wagę źródłową: potwierdza, że sieć DYSK pozostawała organizacyjnie aktywna jeszcze w 1946 roku oraz że Wanda Głuchowska „Krysta” działała w tej samej strukturze dowodzonej przez Gertz. Jest to jedyne archiwalne potwierdzenie tego powiązania organizacyjnego w zbiorach prywatnych.In 2026 the collection acquired ARG/VI/42 — a copy of a London Home Army certificate dated 30 April 1946, signed by Lech Krahelski (deputy commander of the Cadet School of the “Jeleń” Squadron). Among the two witnesses is Major Wanda Gertz “Lena” (1896–1958) — founder and long-serving commander of DYSK. Gertz appears in the Głuchowski collection only as a witness, not as the document’s subject — yet her presence carries significant evidentiary weight: it confirms that the DYSK network remained organisationally active as late as 1946, and that Wanda Głuchowska “Krysta” operated within the same structure commanded by Gertz. This is the only archival confirmation of this organisational link in private holdings.