I.

1.Zdjęcie jest małe. Dziewięć na dwanaście centymetrów. Czarno-białe. Na rewersie ktoś napisał ołówkiem: „1941r. inspekcje / gn. Klimecki, gn. Sikorski / gen. Głuchowski / Szkoła Podch.”

2.Trzech generałów stoi na placu apelowym. W tle szeregi żołnierzy i szkockie wzgórza. Dwóch z nich rozmawia twarzą w twarz. Trzeci stoi obok.

3.Dwóch z nich nie przeżyje dwóch lat.

4.Władysław Sikorski — Naczelny Wódz i Premier Rządu RP na Uchodźstwie. Tadeusz Klimecki — Szef Sztabu Naczelnego Wodza. Obaj zginą 4 lipca 1943 roku, gdy ich Liberator wpadł do morza szesnaście sekund po starcie z Gibraltaru.

5.Trzeci — Janusz Głuchowski — przeżył jeszcze dwadzieścia jeden lat. Zmarł w Londynie. Pochowany na cmentarzu Brompton, grób 576.

6.To zdjęcie leżało w teczce przez osiemdziesiąt pięć lat.

II.

7.Fakty są takie. W październiku 1941 roku Głuchowski dostał dowodzenie Brygadą Szkolną w Szkocji. Szkoła Podchorążych, pociągi pancerne, młodzi chłopcy z całej Polski uczący się być oficerami na obczyźnie.

8.Sikorski przyjeżdżał do Szkocji na inspekcje. Klimecki mu towarzyszył. Głuchowski ich podejmował. Zdjęcie pochodzi z jednej z takich wizyt.

9.13 marca 1943 roku Sikorski po raz ostatni wizytuje wojska polskie w Szkocji.

10.W kwietniu wybucha sprawa Katynia. Niemcy ogłaszają odkrycie masy grobowej 22 tysięcy polskich oficerów. Sikorski żąda śledztwa Czerwonego Krzyża. Stalin zrywa stosunki dyplomatyczne z rządem polskim. Churchill każe Polakom milczeć.

11.Sikorski nie milczy.

12.4 lipca 1943 — Gibraltar. Liberator AL523. Start o 23:07. Szesnaście sekund później samolot wpada do morza, pięćset pięćdziesiąt metrów od brzegu. Szesnaście osób ginie. Przeżywa pilot — Czech Eduard Prchal.

13.Prchal miał na sobie kamizelkę ratunkową, którą — jak twierdził — nigdy nie założył.

III.

14.Kim Philby — Harold Adrian Russell Philby — w 1943 roku kierował kontrwywiadem MI6 na Półwyspie Iberyjskim. Jego „rejon” obejmował: Hiszpanię, Portugalię, Madryt, Lizbonę, Tanger. I Gibraltar.

15.Był sowieckim szpiegiem od 1934 roku.

16.W tym samym dniu, 4 lipca 1943, na lotnisku w Gibraltarze stał samolot ambasadora ZSRR Iwana Majskiego. Majski wracał z Waszyngtonu do Moskwy. Jego maszyna parkowała obok Liberatora Sikorskiego.

17.Szef kontrwywiadu — sowiecki agent. Ambasador ZSRR — fizycznie obecny. Ochrona na lotnisku — którą odtajniony brytyjski dokument z 1969 roku opisuje jako „casual.”

18.Dokumenty brytyjskiego śledztwa są utajnione do roku 2050.

19.Sto siedem lat po wydarzeniu.

IV.

20.We wrześniu 1943 roku — dwa miesiące po katastrofie — generał Janusz Głuchowski obejmuje dowodzenie wszystkimi polskimi jednostkami wojskowymi w Wielkiej Brytanii.

21.Pierwszy list w nowej roli jest datowany 14 września 1943 roku. Zachował się w kolekcji jako ARG/II/24. Ktoś pisze do niego: „Szanowny Panie Generale!”

22.Sześć dni później, 20 września, dowódca 3 Pułku Piechoty Legionów wręcza mu odznakę pułkową. To rytualne uznanie nowej władzy.

23.Głuchowski nie jest podejrzany o nic. Jest świadkiem.

24.Był tam. W Szkocji. Przyjmował Sikorskiego na inspekcjach. Raportował do Klimeckiego. A potem, po ich śmierci, przejął dowodzenie.

V.

25.W 1947 roku Głuchowski współzałożył Instytut Piłsudskiego w Londynie. Przekazał instytucji swoje akta służbowe. Dziś leżą jako Zespół 70 — dziewięć jednostek archiwalnych.

26.Jednostka 1: „Życiorys, rozkazy, nominacje, dokumenty osobiste (kalendarze, notatnik, listy), broszury, wycinki z gazet. 1916–1964.”

27.Kalendarze. Notatnik. 1916–1964.

28.Czy generał zapisał coś w lipcu 1943 roku?

29.Jednostka 6: „Raporty, sprawozdania ze Sztabu Głównego, zapisy rozmów, wiersze. 1940–1945.”

30.Raporty ze Sztabu Głównego. Sztabu, którego szefem był Klimecki.

31.Zapisy rozmów.

32.Z kim?

VI.

33.Dwadzieścia jeden lat po katastrofie generał Kazimierz Sosnkowski pisze do Głuchowskiego list z farmy w Arundel, prowincja Quebec. Jest 28 maja 1964 roku. Sosnkowski ma 78 lat.

34.„Kochany Generale” — zaczyna.

35.Do listu dołącza dwie strony zatytułowane „Pro Memoria” — listę 24 spraw, którymi się jednocześnie zajmuje. Pozycja 19: „21. rocznica śmierci gen. Sikorskiego (Chicago).”

36.Po dwudziestu jeden latach Sikorski nadal jest sprawą.

37.Głuchowski zmarł czternaście dni po otrzymaniu tego listu.

VII.

38.Instytut Pamięci Narodowej prowadził śledztwo w sprawie katastrofy gibraltarskiej w latach 2008–2013. Ekshumowano Sikorskiego, Klimeckiego, Mareckiego i Ponikiawskiego. Wykonano sekcję zwłok po 65 latach.

39.Wynik: obrażenia wielonarządowe, zgodne z katastrofą lotnicza. Możliwe utonięcie jako dodatkowa przyczyna. Wykluczono: uduszenie, postrzał, ukłucie, otrucie.

40.W grudniu 2013 roku IPN umorzył sprawę. Uzasadnienie: „Dowody nie pozwalają ani potwierdzić, ani wykluczyć tezy o sabotażu.”

41.Nie pozwalają potwierdzić.

42.Nie pozwalają wykluczyć.

VIII.

43.Cztery miesiące po śmierci Sikorskiego, w listopadzie 1943, Churchill i Roosevelt spotykają się ze Stalinem w Teheranie. Ustalają, że wschodnia Polska — Lwów, Wilno, Grodno — przejdzie do Związku Radzieckiego.

44.Żaden późniejszy polski przywódca nie miał takiej pozycji jak Sikorski. Żaden nie rozmawiał z Churchillem na ty. Żaden nie miał odwagi żądać od Stalina odpowiedzialności za Katyń.

45.Po Sikorskim Polskę można było oddać.

IX.

46.Zdjęcie leży przede mną. Dziewięć na dwanaście centymetrów. Trzech generałów. Szkockie wzgórza. Rok 1941.

47.Nie wiem, o czym rozmawiali tego dnia. Nie wiem, czy Sikorski zapytał Głuchowskiego o podchorążych. Nie wiem, czy Klimecki żartował z czegokolwiek.

48.Wiem, że w Zespole 70, jednostka 1, leży notatnik generała Głuchowskiego. 1916–1964. Nikt go nie przebadał pod kątem Gibraltaru.

49.Wiem, że w jednostce 6 leżą zapisy rozmów ze Sztabu Głównego. Sztabu Klimeckiego.

50.Wiem, że dokumenty brytyjskie będą utajnione jeszcze dwadzieścia cztery lata.

51.W tym samym archiwum — w Instytucie Piłsudskiego w Londynie, który Głuchowski współzałożył — leży Zespół 17. Archiwum Ludwika Kmicic-Skrzyńskiego. Drugiego kawalerzysty Siódemki Beliny. Wspomnienia nagrywane dla Radia Wolna Europa w 1964 roku.

52.I leży Zespół 19. Archiwum Sosnkowskiego. 33 jednostki. Korespondencja ściśle tajna z dowódcami. 1944.

53.Wszystko jest w jednym budynku. W Londynie.

54.Trzeba tylko otworzyć teczkę.

I.

1.The photograph is small. Nine by twelve centimeters. Black and white. On the reverse, someone wrote in pencil: “1941. inspections / Gen. Klimecki, Gen. Sikorski / Gen. Głuchowski / Officer Cadet School.”

2.Three generals stand on a parade ground. Behind them, ranks of soldiers and Scottish hills. Two of them are talking face to face. The third stands beside them.

3.Two of them will not survive two years.

4.Władysław Sikorski — Commander-in-Chief and Prime Minister of the Polish Government-in-Exile. Tadeusz Klimecki — Chief of the General Staff. Both died on July 4, 1943, when their Liberator plunged into the sea sixteen seconds after takeoff from Gibraltar.

5.The third — Janusz Głuchowski — lived another twenty-one years. Died in London. Buried at Brompton Cemetery, grave 576.

6.This photograph lay in a folder for eighty-five years.

II.

7.The facts are these. In October 1941, Głuchowski was given command of the Training Brigade in Scotland. Officer Cadet School, armored trains, young men from all over Poland learning to be officers in exile.

8.Sikorski came to Scotland for inspections. Klimecki accompanied him. Głuchowski received them. The photograph comes from one of these visits.

9.On March 13, 1943, Sikorski visited Polish troops in Scotland for the last time.

10.In April the Katyń affair erupts. Germany announces the discovery of mass graves containing 22,000 Polish officers. Sikorski demands a Red Cross investigation. Stalin severs diplomatic relations with the Polish government. Churchill tells the Poles to be silent.

11.Sikorski does not fall silent.

12.July 4, 1943 — Gibraltar. Liberator AL523. Takeoff at 23:07. Sixteen seconds later the plane hits the water, five hundred and fifty meters from shore. Sixteen people die. The pilot survives — Czech airman Eduard Prchal.

13.Prchal was wearing a life jacket he claimed he never put on.

III.

14.Kim Philby — Harold Adrian Russell Philby — in 1943 ran MI6 counter-intelligence for the Iberian Peninsula. His “region” covered: Spain, Portugal, Madrid, Lisbon, Tangier. And Gibraltar.

15.He had been a Soviet spy since 1934.

16.That same day, July 4, 1943, the plane of Soviet Ambassador Ivan Maisky stood on the Gibraltar airfield. Maisky was returning from Washington to Moscow. His aircraft was parked next to Sikorski’s Liberator.

17.The head of counter-intelligence — a Soviet agent. The USSR ambassador — physically present. Airfield security — described in a declassified 1969 British document as “casual.”

18.British investigation documents are classified until the year 2050.

19.One hundred and seven years after the event.

IV.

20.In September 1943 — two months after the crash — General Janusz Głuchowski takes command of all Polish military units in Great Britain.

21.The first letter in his new role is dated September 14, 1943. It survives in the collection as ARG/II/24. Someone writes to him: “Dear General!”

22.Six days later, on September 20, the commander of the 3rd Infantry Regiment of the Legions presents him with a regimental badge. A ritual recognition of new authority.

23.Głuchowski is not a suspect. He is a witness.

24.He was there. In Scotland. He received Sikorski during inspections. He reported to Klimecki. And then, after their deaths, he took command.

V.

25.In 1947, Głuchowski co-founded the Piłsudski Institute in London. He gave the institution his service records. Today they lie as Collection 70 — nine archival units.

26.Unit 1: “Biography, orders, nominations, personal documents (calendars, notebook, letters), brochures, press clippings. 1916–1964.”

27.Calendars. A notebook. 1916–1964.

28.Did the general write anything in July 1943?

29.Unit 6: “Reports, briefings from the General Staff, records of conversations, poems. 1940–1945.”

30.Reports from the General Staff. The staff whose chief was Klimecki.

31.Records of conversations.

32.With whom?

VI.

33.Twenty-one years after the crash, General Kazimierz Sosnkowski writes to Głuchowski from his farm in Arundel, Quebec province. It is May 28, 1964. Sosnkowski is 78 years old.

34.“Dear General” — he begins.

35.Attached are two pages titled “Pro Memoria” — a list of 24 matters he is simultaneously handling. Item 19: “21st anniversary of the death of Gen. Sikorski (Chicago).”

36.After twenty-one years, Sikorski is still an active matter.

37.Głuchowski died fourteen days after receiving this letter.

VII.

38.The Institute of National Remembrance investigated the Gibraltar crash between 2008 and 2013. They exhumed Sikorski, Klimecki, Marecki and Ponikiewski. Autopsies were performed sixty-five years later.

39.Result: multi-organ injuries consistent with an air crash. Possible drowning as an additional cause. Ruled out: strangulation, shooting, stabbing, poisoning.

40.In December 2013 the IPN closed the case. Justification: “The evidence allows neither confirmation nor exclusion of the sabotage thesis.”

41.Cannot confirm.

42.Cannot exclude.

VIII.

43.Four months after Sikorski’s death, in November 1943, Churchill and Roosevelt meet Stalin in Tehran. They agree that eastern Poland — Lwów, Wilno, Grodno — will pass to the Soviet Union.

44.No subsequent Polish leader had Sikorski’s standing. None spoke to Churchill as an equal. None had the courage to demand Stalin answer for Katyń.

45.After Sikorski, Poland could be given away.

IX.

46.The photograph lies before me. Nine by twelve centimeters. Three generals. Scottish hills. The year 1941.

47.I do not know what they discussed that day. I do not know if Sikorski asked Głuchowski about the cadets. I do not know if Klimecki joked about anything.

48.I know that in Collection 70, Unit 1, lies General Głuchowski’s notebook. 1916–1964. No one has examined it with Gibraltar in mind.

49.I know that Unit 6 contains records of conversations with the General Staff. Klimecki’s staff.

50.I know that British documents will remain classified for another twenty-four years.

51.In the same archive — at the Piłsudski Institute in London, which Głuchowski co-founded — lies Collection 17. The archive of Ludwik Kmicic-Skrzyński. The second cavalryman of Belina’s Seven. Memoirs recorded for Radio Free Europe in 1964.

52.And Collection 19. Sosnkowski’s archive. 33 units. Top-secret correspondence with commanders. 1944.

53.Everything is in one building. In London.

54.Someone just needs to open the folder.

I.

1.A fotografia é pequena. Nove por doze centímetros. Preto e branco. No verso, alguém escreveu a lápis: “1941. inspeções / Gen. Klimecki, Gen. Sikorski / Gen. Głuchowski / Escola de Cadetes.”

2.Três generais estão numa praça de armas. Atrás deles, fileiras de soldados e colinas escocesas. Dois conversam frente a frente. O terceiro está ao lado.

3.Dois deles não sobreviverão dois anos.

4.Władysław Sikorski — Comandante-em-Chefe e Primeiro-Ministro do Governo Polonês no Exílio. Tadeusz Klimecki — Chefe do Estado-Maior. Ambos morreram em 4 de julho de 1943, quando seu Liberator mergulhou no mar dezesseis segundos após a decolagem de Gibraltar.

5.O terceiro — Janusz Głuchowski — viveu mais vinte e um anos. Morreu em Londres. Enterrado no Cemitério de Brompton, túmulo 576.

6.Esta fotografia ficou numa pasta por oitenta e cinco anos.

11.Sikorski não se cala.

13.Prchal usava um colete salva-vidas que — segundo ele — nunca vestiu.

15.Era espião soviético desde 1934.

23.Głuchowski não é suspeito. É testemunha.

28.O general escreveu algo em julho de 1943?

32.Com quem?

45.Depois de Sikorski, a Polônia podia ser entregue.

54.Basta abrir a pasta.

I.

1.Das Foto ist klein. Neun mal zwölf Zentimeter. Schwarz-weiß. Auf der Rückseite hat jemand mit Bleistift geschrieben: „1941. Inspektionen / Gen. Klimecki, Gen. Sikorski / Gen. Głuchowski / Kadettenschule.“

2.Drei Generäle stehen auf einem Appellplatz. Im Hintergrund Soldatenreihen und schottische Hügel. Zwei von ihnen sprechen von Angesicht zu Angesicht. Der Dritte steht daneben.

3.Zwei von ihnen werden keine zwei Jahre überleben.

11.Sikorski schweigt nicht.

13.Prchal trug eine Schwimmweste, die er — wie er behauptete — nie angezogen hatte.

15.Er war seit 1934 sowjetischer Spion.

19.Hundertsieben Jahre nach dem Ereignis.

23.Głuchowski ist kein Verdächtiger. Er ist ein Zeuge.

28.Hat der General im Juli 1943 etwas notiert?

32.Mit wem?

45.Nach Sikorski konnte man Polen verschenken.

54.Man muss nur die Mappe öffnen.

I.

1.De foto is klein. Negen bij twaalf centimeter. Zwart-wit. Op de achterkant schreef iemand met potlood: “1941. inspecties / Gen. Klimecki, Gen. Sikorski / Gen. Głuchowski / Cadettenschool.”

2.Drie generaals staan op een exercitieterrein. Achter hen rijen soldaten en Schotse heuvels. Twee van hen praten van aangezicht tot aangezicht. De derde staat ernaast.

3.Twee van hen zullen geen twee jaar overleven.

4.Władysław Sikorski — opperbevelhebber en premier van de Poolse regering in ballingschap. Tadeusz Klimecki — chef van de Generale Staf. Beiden stierven op 4 juli 1943, toen hun Liberator zestien seconden na het opstijgen vanuit Gibraltar in zee stortte.

5.De derde — Janusz Głuchowski — leefde nog eenentwintig jaar. Stierf in Londen. Begraven op Brompton Cemetery, graf 576.

6.Deze foto lag vijfentachtig jaar in een map.

II.

7.De feiten zijn als volgt. In oktober 1941 kreeg Głuchowski het bevel over de Opleidingsbrigade in Schotland. Cadettenschool, gepantserde treinen, jonge mannen uit heel Polen die in ballingschap leerden officier te worden.

10.In april breekt de Katyń-affaire uit. Duitsland meldt de ontdekking van massagraven met 22.000 Poolse officieren. Sikorski eist een Rode Kruis-onderzoek. Stalin verbreekt de diplomatieke banden. Churchill zegt de Polen te zwijgen.

11.Sikorski zwijgt niet.

12.4 juli 1943 — Gibraltar. Liberator AL523. Opstijgen om 23:07. Zestien seconden later raakt het vliegtuig het water. Zestien mensen sterven. De piloot overleeft — de Tsjech Eduard Prchal.

13.Prchal droeg een zwemvest dat hij — naar eigen zeggen — nooit had aangetrokken.

III.

14.Kim Philby leidde in 1943 de contraspionage van MI6 voor het Iberisch Schiereiland. Zijn “regio” omvatte Gibraltar.

15.Hij was sinds 1934 Sovjet-spion.

16.Diezelfde dag stond het vliegtuig van Sovjet-ambassadeur Ivan Maiski op het vliegveld van Gibraltar. Naast de Liberator van Sikorski.

17.Het hoofd van de contraspionage — een Sovjet-agent. De ambassadeur van de USSR — fysiek aanwezig. Beveiliging op het vliegveld — in een vrijgegeven Brits document uit 1969 omschreven als “casual.”

18.Britse onderzoeksdocumenten zijn geclassificeerd tot het jaar 2050.

IV.

20.In september 1943 neemt generaal Głuchowski het bevel over alle Poolse militaire eenheden in Groot-Brittannië.

23.Głuchowski is geen verdachte. Hij is een getuige.

V.

26.Eenheid 1: “Biografie, bevelen, benoemingen, persoonlijke documenten (kalenders, notitieboek, brieven). 1916–1964.”

28.Heeft de generaal iets geschreven in juli 1943?

32.Met wie?

VIII.

45.Na Sikorski kon Polen worden weggegeven.

IX.

48.Ik weet dat in Collectie 70, Eenheid 1, het notitieboek van generaal Głuchowski ligt. 1916–1964. Niemand heeft het onderzocht met Gibraltar in gedachten.

53.Alles staat in één gebouw. In Londen.

54.Iemand hoeft alleen maar de map te openen.

I.

1.La photographie est petite. Neuf sur douze centimètres. Noir et blanc. Au verso, quelqu’un a écrit au crayon : « 1941. inspections / Gén. Klimecki, Gén. Sikorski / Gén. Głuchowski / École des Cadets. »

2.Trois généraux se tiennent sur une place d’armes. Derrière eux, des rangs de soldats et des collines écossaises. Deux d’entre eux parlent face à face. Le troisième se tient à côté.

3.Deux d’entre eux ne survivront pas deux ans.

4.Władysław Sikorski — commandant en chef et Premier ministre du gouvernement polonais en exil. Tadeusz Klimecki — chef de l’État-Major. Tous deux moururent le 4 juillet 1943, quand leur Liberator plongea dans la mer seize secondes après le décollage de Gibraltar.

5.Le troisième — Janusz Głuchowski — vécut encore vingt et un ans. Mort à Londres. Enterré au cimetière de Brompton, tombe 576.

6.Cette photographie est restée dans un dossier pendant quatre-vingt-cinq ans.

II.

10.En avril éclate l’affaire de Katyń. L’Allemagne annonce la découverte de fosses communes contenant 22 000 officiers polonais. Sikorski exige une enquête de la Croix-Rouge. Staline rompt les relations diplomatiques. Churchill ordonne aux Polonais de se taire.

11.Sikorski ne se tait pas.

13.Prchal portait un gilet de sauvetage qu’il affirmait n’avoir jamais enfilé.

III.

14.Kim Philby dirigeait en 1943 le contre-espionnage du MI6 pour la péninsule Ibérique. Son « secteur » couvrait Gibraltar.

15.Il était espion soviétique depuis 1934.

16.Le même jour, l’avion de l’ambassadeur soviétique Ivan Maïski stationnait sur l’aérodrome de Gibraltar. À côté du Liberator de Sikorski.

18.Les documents de l’enquête britannique sont classifiés jusqu’en 2050.

19.Cent sept ans après l’événement.

IV.

23.Głuchowski n’est pas suspect. Il est témoin.

V.

28.Le général a-t-il écrit quelque chose en juillet 1943 ?

32.Avec qui ?

VIII.

45.Après Sikorski, on pouvait livrer la Pologne.

IX.

48.Je sais que dans le Fonds 70, Unité 1, se trouve le carnet du général Głuchowski. 1916–1964. Personne ne l’a examiné sous l’angle de Gibraltar.

53.Tout est dans un seul bâtiment. À Londres.

54.Il suffit d’ouvrir le dossier.

I.

1.דאָס פֿאָטאָ איז קליין. נײַן אויף צוועלף סענטימעטער. שוואַרץ-ווײַס. אויפֿן רעווערס האָט עמעצער געשריבן מיט אַ בלײַער: „1941. אינספּעקציעס / גען. קלימעצקי, גען. סיקאָרסקי / גען. גלוכאָווסקי / קאַדעטנשול.“

2.דרײַ גענעראַלן שטייען אויף אַ פּאַראַד-פּלאַץ. הינטער זיי שורות סאָלדאַטן און שאָטישע בערג. צוויי פֿון זיי רעדן פּנים אל פּנים. דער דריטער שטייט נעבן זיי.

3.צוויי פֿון זיי וועלן נישט איבערלעבן צוויי יאָר.

11.סיקאָרסקי שווײַגט נישט.

13.פּרטשאַל האָט געטראָגן אַ ראַטעוונגס-וועסטל וואָס ער האָט — ווי ער זאָגט — קיינמאָל נישט אָנגעטאָן.

15.ער איז געווען אַ סאָוויעטישער שפּיאָן זינט 1934.

19.הונדערט און זיבן יאָר נאָכן געשעעניש.

23.גלוכאָווסקי איז נישט קיין חשוד. ער איז אַ עדות.

28.האָט דער גענעראַל עפּעס אָנגעשריבן אין יולי 1943?

32.מיט וועמען?

45.נאָך סיקאָרסקין האָט מען געקענט אַוועקגעבן פּוילן.

54.מען דאַרף נאָר עפֿענען די טעקע.