Krystyna KrahelskaKrystyna Krahelska

Syrena, hymn, sanitariuszka — trzy Krahelscy w jednym archiwum 7 Pułku UłanówThe Mermaid, the anthem, the nurse — three Krahelskis in one 7th Uhlan Regiment archive

Modelka, 1936The model, 1936

Latem 1936 roku rzeźbiarka Ludwika Nitschowa poszukiwała twarzy dla nowej Syreny Warszawskiej — posągu, który miał stanąć nad Wisłą przy Wybrzeżu Kościuszkowskim. Wybrała Krystynę Krahelską — 22-letnią studentkę etnografii Uniwersytetu Warszawskiego, poetkę, córkę ziemiańskiej rodziny z Mazurek pod Baranowiczami. Posąg odlano z brązu i uroczyście odsłonięto w 1939 roku. Od 1939 do dziś ta sama twarz — twarz dziewczyny z Kresów — spogląda nad Wisłą, unosi tarczę i miecz, jest najważniejszym symbolem stolicy.In the summer of 1936 the sculptor Ludwika Nitschowa was seeking a face for the new Warsaw Mermaid — the statue that would stand over the Vistula on Kościuszkowskie Embankment. She chose Krystyna Krahelska — a 22-year-old ethnography student at the University of Warsaw, a poet, daughter of a landowning family from Mazurki near Baranowicze. The statue was cast in bronze and solemnly unveiled in 1939. From 1939 until today the same face — a girl from the eastern borderlands — gazes over the Vistula, raising shield and sword, the most important symbol of the capital.

Hej chłopcy, bagnet na broń!Boys, Bayonets Fixed!

Styczeń 1943. Krystyna, już pod pseudonimem „Danuta”, pisze wiersz dla żołnierzy batalionu „Baszta”. Pierwsza zwrotka brzmi: „Hej chłopcy, bagnet na broń! Długa droga, daleka, przed nami, mocne serca a w rękach jest broń”. Melodię dopisuje Krystyna Ghel. Pieśń rozchodzi się podziemnymi kanałami. W lipcu 1944, w przededniu godziny W, stanie się najważniejszą pieśnią Powstania — i po wojnie jedną z najbardziej rozpoznawalnych polskich pieśni wojennych w ogóle.January 1943. Krystyna, now codenamed “Danuta,” wrote a poem for the soldiers of the “Baszta” battalion. The first stanza reads: “Hey boys, bayonets fixed! Long is the road ahead, strong hearts — and rifles in our hands.” The melody was set by Krystyna Ghel. The song travelled through underground channels. In July 1944, on the eve of the Uprising, it became the most important song of the battle — and after the war, one of the most recognizable Polish war songs of all time.

Plut. 1108, 1 sierpnia 1944Platoon 1108, 1 August 1944

Godzina „W” zastaje Krystynę jako sanitariuszkę w plutonie 1108, 3 kompanii 1 Szwadronu Dywizjonu „Jeleń” 7 Pułku Ułanów Lubelskich AK. Rejon: Pole Mokotowskie — atak na niemieckie obiekty wojskowe w pierwszych godzinach powstania. Krystyna opatruje rannych kolegów. Pada sama — zostaje ranna. Przeniesiona do szpitala polowego.Hour “W” finds Krystyna serving as a medic in platoon 1108, 3rd company, 1st Squadron of the “Jeleń” (“Deer”) Division of the 7th Lublin Uhlans Home Army. The sector: Pole Mokotowskie — an attack on German military installations in the first hours of the Uprising. Krystyna bandaged wounded comrades. Then she fell — wounded herself. Carried to a field hospital.

2 sierpnia 19442 August 1944

Następnego dnia — umiera. Ma 30 lat. Pięć lat wcześniej jej twarz stała się twarzą miasta. Rok wcześniej jej słowa stały się hymnem pułkowym. Drugiego dnia Powstania umiera.The next day — she died. She was thirty. Five years earlier her face had become the face of the city. A year earlier her words had become a regimental anthem. On the second day of the Uprising, she died.

Na powojennej „Tablicy strat 7 P.Uł.” — maszynopisie odzyskanym z pogorzeliska Warszawy, który przewieziono do Rio de Janeiro jako część kolekcji Krzysztofa „Jurasia” Głuchowskiego (z tego samego pułku, plut. 1112) — jest tylko linijka:On the postwar “Roll of the 7th Uhlans” — a typescript recovered from the ashes of Warsaw, later carried to Rio de Janeiro as part of the archive of Krzysztof “Juraś” Głuchowski (same regiment, platoon 1112) — there is only one line:

„Krahelska Krystyna, ps. ‚Danuta’, l. 32, Pole Mokotowskie, 1.VIII.1944”

Dwa lata wieku pomyłki (miała 30, nie 32 — częsty błąd maszynopisów powstania sporządzanych z pamięci wiele lat po wojnie). Data ranienia zamiast daty zgonu — bo to w tej godzinie padli jej koledzy, których opatrywała. Ale nazwisko, pseudonim, miejsce — są właściwe. ARG/V/727, karta III plyty górnej, pluton 1108.Two years’ error in age (she was 30, not 32 — a common mistake in post-war typescripts compiled from memory years later). The date of wounding instead of the date of death — because that was the hour when her comrades fell, the ones she had bandaged. But the surname, codename, location — all correct. ARG/V/727, card III upper plate, platoon 1108.

Trzy Krahelscy w jednym archiwumThree Krahelskis in one archive

Krystyna nie jest jedyną Krahelską w kolekcji Głuchowskich. Są trzy osoby, w trzech różnych jednostkach, w trzech różnych kontekstach — i wszystkie trzy łączą się z tym samym pułkiem.Krystyna is not the only Krahelska in the Głuchowski collection. Three persons, three different items, three different contexts — and all three connect to the same regiment.

Halina Krahelska (1886–1945), siostra Krystyny. Pisarka, pierwsza kobieta-wicenaczelny inspektor pracy II RP (1927–1931), działaczka PPS, przyjaciółka Witkacego. W 1939 komendantka OPL na Mokotowie (tym samym sektorze gdzie zginęła jej siostra pięć lat później). Aresztowana przez Gestapo, zamordowana w Ravensbrück 19 kwietnia 1945. Wywiad z nią — a raczej wspomnienie o niej, zatytułowane „Gdy myślę: MATKA…” — to ARG/VI/41, wycinek prasy emigracyjnej lat 60.-70., notowany przez Stefana Benela. Wspomnienie łączy Halinę z Witkacym, Klubem Demokratycznym, historykiem Handelsmanem, NSZ. Z tym samym środowiskiem, w którym działała Wanda Głuchowska „Krysta” (DYSK).Halina Krahelska (1886–1945), Krystyna’s sister. Writer, the first woman to serve as Deputy Chief Inspector of Labour of the Second Republic (1927–1931), PPS activist, friend of the playwright Witkacy. In 1939 commander of anti-aircraft defence in Mokotów (the same sector where her sister would die five years later). Arrested by the Gestapo, murdered in Ravensbrück on 19 April 1945. The interview about her — or rather a remembrance, titled “When I think: MOTHER…” — is ARG/VI/41, a clipping from the émigré press of the 1960s-70s, transcribed by Stefan Benel. The remembrance links Halina to Witkacy, the Democratic Club, historian Handelsman, the NSZ. The same circle in which Wanda Głuchowska codename “Krysta” (DYSK) operated.

Lech Krahelski, zastępca komendanta Szkoły Podchorążych Dywizjonu „Jeleń” 7 P.Uł. — tego samego dywizjonu, w którym Krystyna była sanitariuszką, a rtm. Lech Głuchowski „Jeżycki” dowódcą I Dywizjonu. W odpisie z 30 kwietnia 1946 z Londynu (ARG/VI/42) Lech Krahelski zaświadcza ukończenie kursu podchorążych w 1943 przez Marię Niepokoyczycką „Martę”. Świadkami na zaświadczeniu są: ppsk. Jedigar Veli (Polowa Poczta 742 Central Mediterranean Forces) oraz mjr Wanda Gertz „Lena” — legendarna komendantka DYSK, tej samej sieci kobiecej konspiracji, w której była Wanda Głuchowska. Ten jeden dokument spina Krahelskich, 7 P.Uł. i DYSK w jedno.Lech Krahelski, deputy commander of the Cadet School of the “Jeleń” Squadron of the 7th Uhlans — the same squadron in which Krystyna was a medic and in which Cavalry Captain Lech Głuchowski “Jeżycki” commanded the 1st Division. In a copy dated 30 April 1946 from London (ARG/VI/42), Lech Krahelski certifies the completion of a cadet course in 1943 by Maria Niepokoyczycka “Marta.” The witnesses on the certificate are: 2nd Lt. Jedigar Veli (Field Post 742 Central Mediterranean Forces) and Major Wanda Gertz “Lena” — the legendary commander of DYSK, the same network of women’s underground in which Wanda Głuchowska served. That one document links the Krahelskis, the 7th Uhlans, and DYSK into a single fabric.

Zbieg czy siećCoincidence or network

Trzy Krahelscy w jednej rodzinnej kolekcji Głuchowskich — to nie zbieg okoliczności. Wszyscy trzej są powiązani z 7 P.Uł. Lubelskich AK. W tym pułku walczyli: Krystyna (plut. 1108, sanitariuszka), Lech Krahelski (Szkoła Podchorążych), i — po stronie Głuchowskich — rtm. Lech Głuchowski „Jeżycki” (D-ca I Dywizjonu, poległ 15.IX.1944 na ul. Dolnej na Sadybie) oraz st. uł. Krzysztof Głuchowski „Juraś” (plut. 1112). Więcej: Halina Krahelska, siostra Krystyny, funkcjonowała w tym samym przedwojennym środowisku warszawskiej inteligencji niepodległościowej i PPS, z którego wywodziła się Wanda Głuchowska. Kolekcja nie jest przypadkowa — to jest archiwum jednej sieci.Three Krahelskis in a single family collection of the Głuchowskis — this is no coincidence. All three are connected to the 7th Lublin Uhlans Home Army. In that regiment served: Krystyna (platoon 1108, medic), Lech Krahelski (Cadet School), and — on the Głuchowski side — Cav. Capt. Lech Głuchowski “Jeżycki” (1st Division Commander, killed 15 September 1944 on Dolna Street on Sadyba), and Senior Uhlan Krzysztof Głuchowski “Juraś” (platoon 1112). More: Halina Krahelska, Krystyna’s sister, moved in the same pre-war Warsaw circles of the independence intelligentsia and the PPS from which Wanda Głuchowska came. The collection is not accidental — it is the archive of a single network.

To co zostałoWhat remains

Z Krystyny zostały trzy obrazy. Brązowa twarz nad Wisłą (od 1939). Wiersz, który śpiewają kolejne pokolenia (od 1943). I jedna linijka maszynopisu w Rio de Janeiro — w archiwum rodziny, która tak jak ona służyła w 7 Pułku Ułanów, tak jak ona traciła bliskich, tak jak ona w pierwszych godzinach Powstania wybiegła na pozycje. Linijka: nazwisko, pseudonim, wiek, miejsce, data. Dwadzieścia liter, jedna data. Tyle musi wystarczyć.Three images remain of Krystyna. The bronze face over the Vistula (since 1939). The poem, sung by generations (since 1943). And one line of typescript in Rio de Janeiro — in the archive of a family that, like her, served in the 7th Uhlan Regiment; that, like her, lost its own; that, like her, ran to its positions in the first hours of the Uprising. A line: surname, codename, age, place, date. Twenty letters, one date. It has to be enough.