Jedna kartka z Jakubowic

Pierwsza nominacja oficerska odrodzonego Wojska Polskiego — i droga dokumentu z Kielecczyzny przez trzy obozy jenieckie do Brazylii

I. Kartka

Dokument jest niewielki. Jedna kartka maszynopisu, format zbliżony do A4, papier kancelaryjny, kremowy, ze śladami złożenia. U góry nagłówek pisany na maszynie: „Kwatera Główna / Jakubowice 9/X 1914.” Pośrodku tytuł, również maszynowy: „NOMINACYA.” Niżej jedno zdanie: „Ob. Głuchowski Janusz zostaje niniejszym rozkazem mianowany porucznikiem.”

Na dole dwa podpisy. Po lewej, przy słowie „Komendant” — Józef Piłsudski. Po prawej, przy słowie „Szef sztabu” — Kazimierz Sosnkowski. Między nimi okrągła pieczęć fioletowym tuszem: „Komenda I BRYGADY Legionów Polskich.”

To wszystko. Jedno zdanie, dwa podpisy, jedna pieczęć. Ale ta kartka jest jednym z fizycznych dowodów pierwszej promocji oficerskiej odrodzonego Wojska Polskiego.

II. Jakubowice

Jakubowice leżą w gminie Ożarów, w powiecie opatowskim, na ziemi świętokrzyskiej. W październiku 1914 roku była to wieś z 38 gospodarstwami. 8 października po południu wjechał tu 1. Pułk Piechoty Legionów — około 4000 ludzi: sześć batalionów piechoty, szwadron ułanów, rozpoznanie, żandarmeria polowa, orkiestra, poczta polowa, tabory. Na trzydziestu ośmiu gospodarstwach kwaterowało po trzydziestu legionów na każdym.

Piłsudski zamieszkał w budynku szkoły, w narożnym pokoju wychodzacym na drogę. Dziś przed tym budynkiem stoi popiersie Marszałka. Co roku w październiku gmina Ożarów organizuje Marsz Szlakiem Legionów — ściągają wojskowi, parlamentarzyści, mieszkańcy.

9 października 1914 Piłsudski wręczył 137 żołnierzom pierwsze nominacje oficerskie. Wśród nich byli trzej przyszli Marszałkowie Polski: Piłsudski, Rydz-Śmigły, Żymierski. Było czterdziestu przyszłych generałów, przyszli premierzy, ministrowie, wicemarszałkowie Sejmu. Nominacje nie były konsultowane z Komendą Legionów, czyli z Austrią. Były aktem politycznej suwerenności. Od tego dnia — jak powiedział historyk cytowany przez Radio Kielce — „pułk legionów stał się prawdziwym wojskiem.”

Były to pierwsze polskie patenty oficerskie od Powstania Styczniowego 1863.

III. Głuchowski

Janusz Julian Głuchowski miał dwadzieścia sześć lat. Wysoki, włosy blond, oczy zielone — tak zapisano w jego legitymacji legionowej wystawionej w Zakopanem, numer 10857. Mówił po polsku, rosyjsku i francusku. Z zawodu był audytorem — sędzią wojskowym. Do Legionów wstąpił 3 marca 1914 roku, pół roku przed wybuchem wojny.

W nocy z 2 na 3 sierpnia 1914 był jednym z siedmiu jeźddźców, którzy pod dowództwem Bełiny-Prażmowskiego przekroczyli granicę rosyjską. „Siódemka Beliny” — pierwszy patrol kawaleryjski odrodzonego Wojska Polskiego.

W Jakubowicach Głuchowski dostał nominację na porucznika. Był kawalerzystą — jednym z nielicznych ułanów wśród 137 głównie piechociarzy. Dowodził II szwadronem 1. Pułku Ułanów Legionów. Jego Karta Wojskowa (ARG/II/73) zawiera pełną listę bitew: Szydłowiec, Jędrzejów, Kielce, Karczówka, Łagów, Koroczyno, Nida, Kozinicek, Boranów, Myszyn, Popowickami.

IV. Ojciec na froncie

3 kwietnia 1915 roku Piłsudski — w dokumentach określany jako „Brygadier” — wydał przepustkę: „Z polecenia Brygadiera ob. Marjan Głuchowski ma wstęp wolny na okopy.” Podpisał ją adiutant Fijalkowski. Pieczęć I Brygady Legionów.

Marian Głuchowski, ojciec Janusza, zamiesz-kały przy Zielnej 4 w Łodzi, komisarz Polskiej Organizacji Narodowej na powiat częstochowski — odwiedzał syna na wojnie. Cywil z pozwoleniem Piłsudskiego na okopy. To nie jest regulaminowe. To jest ludzkie.

V. Kryzys

W lipcu 1917 roku żołnierze I i III Brygady Legionów odmówili złożenia przysięgi na wierność Królestwu Polskiemu zależnemu od Niemiec i Austrii. Głuchowski został zwolniony z Legionów „bez prawa noszenia munduru” — surowa formuła dla oficera. Dwujęzyczny dokument z Jarosławia (ARG/II/76) podpisał pułkownik Kisieliński — oficer, o którym nie ma ani jednej wzmianki w ogólnodostępnych źródłach internetowych. Jedyny ślad jego istnienia to ten dokument.

Potem były obozy. Piętnaście miesięcy w trzech obozach: Fort Beniaminów (lipiec–listopad 1917), Rastatt w Badenii (listopad 1917–luty 1918), Werl w Westfalii (marzec–październik 1918). W Beniaminowie był z polskimi oficerami. W Rastatt z cywilnymi jeńcami — Francuzami i Rosjanami. W Werl z czeskimi oficerami. Współwięźń — Mieczysław Ryś-Trojanowski, dowódca 5. Pułku Piechoty Legionów. Późniejszy generał. Zginął w KL Mauthausen w 1945 roku.

14 października 1918 Trojanowski podpisał Głuchowskiemu dowód odznaki internowania — numer III. Jeden z pierwszych wydanych. Dwa tygodnie później Polska odzyskała niepodległość.

VI. Droga dokumentu

Nominacja z Jakubowic przeżyła dwie wojny światowe. Przezła była z Głuchowskim — w trzech obozach internowania 1917–1918, potem przez całe dwudziestolecie międzywojenne (gdy Głuchowski doszedł do stopnia generała), przez Wielką Brytanię (gdzie dowodził Jednostkami Wojska na Wyspach Brytyjskich 1943–1945), aż po Londyn, gdzie umarł w 1964 roku.

Po jego śmierci kolekcję przejął syn Krzysztof — który sam był powstancem warszawskim (ps. „Juraś”), jeńcem Stalagu XI-B, uczniem gimnazjum w Bodney i emigrantem — najpierw w Anglii, potem w Hiszpanii, wreszcie w Brazylii. Kolekcja wędrowała z nim. Cztery kontynenty, sześć krajów, osiemdziesiąt lat.

Krzysztof zmarł około roku 2020 w Rio de Janeiro. Jego kolekcja trafiła na rynek antykwaryczny w Brazylii. Tam ją kupiono.

Dziś dokument z podpisem Piłsudskiego i Sosnkowskiego — jeden z 137 patentów z pierwszej promocji oficerskiej — jest w kolekcji prywatnej. Numer katalogowy: ARG/II/74. Wycena: 20–30 tysięcy złotych. Ale jego wartość historyczna jest nieoceniona.

W Jakubowicach stoi popiersie Marszałka. Co roku przychodzą ludzie z wieńcami. Ale fizyczny dowód tego, co tam się wydarzyło — jedna z tych 137 kartek — wędrował przez cały wiek po świecie zanim osiadł. I omal nie zginął.