„Pan Tadeusz” w eterze„Pan Tadeusz” on the Airwaves„Pan Tadeusz” no Éter„Pan Tadeusz” im Äther„Pan Tadeusz” in de ether„Pan Tadeusz” sur les ondes„Pan Tadeusz” אין דער לופֿט

Zagubiona audycja Zelwerowicza (1948) — jak list farmaceutki z Żoliborza stał się jedynym dowodem nadania, które rozpłynęło się w powietrzuZelwerowicz's lost broadcast (1948) — how a letter from a pharmacist in Żoliborz became the sole evidence of a transmission that vanished into thin airA transmissão perdida de Zelwerowicz (1948) — como a carta de uma farmacêutica de Żoliborz se tornou a única prova de uma emissão que se dissipou no arZelwerowicz' verlorene Sendung (1948) — wie der Brief einer Apothekerin aus Żoliborz zum einzigen Beleg einer Ausstrahlung wurde, die sich in Luft auflösteZelwerowicz' verloren uitzending (1948) — hoe de brief van een apothekeres uit Żoliborz het enige bewijs werd van een uitzending die in het niets oplosteL'émission perdue de Zelwerowicz (1948) — comment la lettre d'une pharmacienne de Żoliborz devint l'unique preuve d'une diffusion évanouie dans les airsדי פֿאַרלוירענע איבערגאַבע פֿון Zelwerowicz (1948) — ווי אַ בריוו פֿון אַן אַפּטייקערין אין Żoliborz איז געוואָרן דער איינציקער באַווײַז פֿון אַ זענדונג וואָס איז פֿאַרשוווּנדן אין דער לופֿט

AutorAuthorAutorAutorAuteurAuteurמחבר: Marek Skonieczny

1. Odkrycie1. The Discovery1. A descoberta1. Die Entdeckung1. De ontdekking1. La découverte1. די אַנטדעקונג

W liście-kronice datowanym 25 stycznia – 5 lutego 1948 roku (ARG/V/273), Wanda Głuchowska — farmaceutka z Żoliborza, żołnierz Kedywu AK, matka powstańca — pisze do syna Krzysztofa przebywającego w Anglii:In a chronicle-letter dated 25 January – 5 February 1948 (ARG/V/273), Wanda Głuchowska — a pharmacist from Żoliborz, a soldier of the AK Kedyw, mother of an insurgent — writes to her son Krzysztof, then living in England:Numa carta-crônica datada de 25 de janeiro – 5 de fevereiro de 1948 (ARG/V/273), Wanda Głuchowska — farmacêutica de Żoliborz, soldado do Kedyw da AK, mãe de um insurgente — escreve ao filho Krzysztof, então na Inglaterra:In einem Chronik-Brief, datiert auf den 25. Januar – 5. Februar 1948 (ARG/V/273), schreibt Wanda Głuchowska — Apothekerin aus Żoliborz, Soldatin des AK-Kedyw, Mutter eines Aufständischen — an ihren in England weilenden Sohn Krzysztof:In een kroniekbrief gedateerd 25 januari – 5 februari 1948 (ARG/V/273) schrijft Wanda Głuchowska — apothekeres uit Żoliborz, soldaat van de AK-Kedyw, moeder van een opstandeling — aan haar in Engeland verblijvende zoon Krzysztof:Dans une lettre-chronique datée du 25 janvier – 5 février 1948 (ARG/V/273), Wanda Głuchowska — pharmacienne de Żoliborz, soldat du Kedyw de l'AK, mère d'un insurgé — écrit à son fils Krzysztof, alors en Angleterre :אין אַ כראָניק-בריוו דאַטירט 25סטן יאַנואַר – 5טן פֿעברואַר 1948 (ARG/V/273), שרײַבט Wanda Głuchowska — אַן אַפּטייקערין פֿון Żoliborz, אַ סאָלדאַט פֿון AK Kedyw, אַ מוטער פֿון אַן אויפֿשטענדלער — צו איר זון Krzysztof וואָס געפֿינט זיך אין ענגלאַנד:

„Mam tu audycję z Kraju — właśnie w tej chwili Zelwerowicz z czterech aktorów warszawskich reżyseruje pierwszą «Pana Tadeusza» ma być cały opisany w każdą niedzielę.”„I have here a broadcast from the Homeland — at this very moment Zelwerowicz, with four Warsaw actors, is directing the first «Pan Tadeusz»; it is to be presented in full every Sunday.”„Tenho aqui uma transmissão da Pátria — neste exato momento Zelwerowicz, com quatro atores de Varsóvia, dirige o primeiro «Pan Tadeusz»; deve ser apresentado por inteiro todo domingo.”„Ich habe hier eine Sendung aus der Heimat — gerade in diesem Augenblick inszeniert Zelwerowicz mit vier Warschauer Schauspielern den ersten «Pan Tadeusz»; er soll jeden Sonntag vollständig dargeboten werden.”„Ik heb hier een uitzending uit het Vaderland — juist op dit ogenblik regisseert Zelwerowicz met vier Warschause acteurs de eerste «Pan Tadeusz»; hij moet elke zondag volledig worden gebracht.”„J'ai ici une émission du Pays — à l'instant même Zelwerowicz, avec quatre acteurs de Varsovie, met en scène le premier «Pan Tadeusz» ; il doit être présenté en entier chaque dimanche.”„איך האָב דאָ אַן איבערגאַבע פֿון דער היים — פּונקט אין דעם דאָזיקן רגע רעזשיסירט Zelwerowicz מיט פֿיר וואַרשעווער אַקטיאָרן דעם ערשטן «Pan Tadeusz»; ער דאַרף ווערן פֿאָרגעשטעלט אין גאַנצן יעדן זונטיק.”

Zdanie to, wplecione między opis budżetu domowego a relację z przeprowadzki apteki, okazuje się potencjalnie jedynym zachowanym świadectwem radiowej adaptacji arcydzieła Mickiewicza w reżyserii Aleksandra Zelwerowicza — rok PRZED najstarszym zachowanym nagraniem Polskiego Radia.This sentence, woven between an account of the household budget and a report on the relocation of the pharmacy, turns out to be potentially the sole surviving testimony of a radio adaptation of Mickiewicz's masterpiece directed by Aleksander Zelwerowicz — a year BEFORE the oldest surviving recording of Polish Radio.Esta frase, entrelaçada entre o relato do orçamento doméstico e a notícia da mudança da farmácia, revela-se potencialmente o único testemunho preservado de uma adaptação radiofônica da obra-prima de Mickiewicz dirigida por Aleksander Zelwerowicz — um ano ANTES da mais antiga gravação preservada da Rádio Polonesa.Dieser Satz, eingewoben zwischen die Schilderung des Haushaltsbudgets und den Bericht über den Umzug der Apotheke, erweist sich als möglicherweise einziges erhaltenes Zeugnis einer Radiobearbeitung von Mickiewiczs Meisterwerk in der Regie von Aleksander Zelwerowicz — ein Jahr VOR der ältesten erhaltenen Aufnahme des Polnischen Rundfunks.Deze zin, geweven tussen de beschrijving van het huishoudbudget en het verslag van de verhuizing van de apotheek, blijkt mogelijk het enige bewaard gebleven getuigenis van een radiobewerking van Mickiewicz' meesterwerk onder regie van Aleksander Zelwerowicz — een jaar VÓÓR de oudste bewaarde opname van de Poolse Radio.Cette phrase, tissée entre la description du budget domestique et le récit du déménagement de la pharmacie, se révèle être potentiellement l'unique témoignage conservé d'une adaptation radiophonique du chef-d'œuvre de Mickiewicz mise en scène par Aleksander Zelwerowicz — un an AVANT le plus ancien enregistrement conservé de la Radio polonaise.דער דאָזיקער זאַץ, אַרײַנגעוועבט צווישן אַ באַשרײַבונג פֿונעם הויזבודזשעט און אַ באַריכט וועגן דעם איבערפֿיר פֿון דער אַפּטייק, ווײַזט זיך אַרויס ווי מעגלעך דאָס איינציקע פֿאַרהיטענע עדות פֿון אַ ראַדיאָ-אַדאַפּטאַציע פֿון Mickiewicz'ס מײַסטערווערק רעזשיסירט פֿון Aleksander Zelwerowicz — אַ יאָר פֿאַר דער עלטסטער פֿאַרהיטענער רעקאָרדירונג פֿון Polskie Radio.

2. Kontekst — Polskie Radio w ruinach2. Context — Polish Radio in Ruins2. Contexto — a Rádio Polonesa em ruínas2. Kontext — der Polnische Rundfunk in Trümmern2. Context — de Poolse Radio in puin2. Contexte — la Radio polonaise en ruines2. קאָנטעקסט — Polskie Radio אין חורבֿות

We wrześniu 1939 roku Niemcy zniszczyli infrastrukturę Polskiego Radia doszczętnie: nadajniki, studia, archiwa, taśmy. Odbudowa radiofonii polskiej zaczęła się od zera, w warunkach wojennych i powojennych:In September 1939 the Germans utterly destroyed the infrastructure of Polish Radio: transmitters, studios, archives, tapes. The reconstruction of Polish broadcasting began from scratch, under wartime and post-war conditions:Em setembro de 1939, os alemães destruíram por completo a infraestrutura da Rádio Polonesa: transmissores, estúdios, arquivos, fitas. A reconstrução da radiodifusão polonesa começou do zero, em condições de guerra e pós-guerra:Im September 1939 zerstörten die Deutschen die Infrastruktur des Polnischen Rundfunks vollständig: Sender, Studios, Archive, Bänder. Der Wiederaufbau des polnischen Rundfunks begann bei null, unter kriegs- und nachkriegsbedingten Umständen:In september 1939 vernietigden de Duitsers de infrastructuur van de Poolse Radio volledig: zenders, studio's, archieven, banden. De wederopbouw van de Poolse radio-omroep begon vanaf nul, onder oorlogs- en naoorlogse omstandigheden:En septembre 1939, les Allemands détruisirent entièrement l'infrastructure de la Radio polonaise : émetteurs, studios, archives, bandes. La reconstruction de la radiodiffusion polonaise repartit de zéro, dans des conditions de guerre et d'après-guerre :אין סעפּטעמבער 1939 האָבן די דײַטשן אין גאַנצן חרובֿ געמאַכט די אינפֿראַסטרוקטור פֿון Polskie Radio: סענדערס, סטודיאָס, אַרכיוון, בענדער. דער ווידעראויפֿבוי פֿון פּוילישן ראַדיאָ האָט זיך אָנגעהויבן פֿון גאָרנישט, אין מלחמה- און נאָך-מלחמה-באַדינגונגען:

10 sierpnia 1944 roku — radiostacja „Pszczółka” nadaje z wagonu kolejowego w Lublinie. 16 marca 1945 roku — pierwsza emisja eterowa z Warszawy (ul. Targowa 63, Praga). 19 sierpnia 1945 — uruchomienie 50-kilowatowego nadajnika sowieckiego w Raszynie. W grudniu 1946 roku rusza stacja Warszawa II z Fortu Mokotowskiego.10 August 1944 — the „Pszczółka” radio station broadcasts from a railway carriage in Lublin. 16 March 1945 — the first over-the-air transmission from Warsaw (Targowa 63, Praga district). 19 August 1945 — the commissioning of a 50-kilowatt Soviet transmitter in Raszyn. In December 1946 the Warszawa II station begins operating from Fort Mokotowski.10 de agosto de 1944 — a estação de rádio „Pszczółka” transmite de um vagão ferroviário em Lublin. 16 de março de 1945 — a primeira emissão pelo éter desde Varsóvia (rua Targowa 63, bairro de Praga). 19 de agosto de 1945 — a entrada em operação de um transmissor soviético de 50 quilowatts em Raszyn. Em dezembro de 1946 entra no ar a estação Warszawa II do Forte de Mokotów.10. August 1944 — der Radiosender „Pszczółka” sendet aus einem Eisenbahnwaggon in Lublin. 16. März 1945 — die erste Äther-Ausstrahlung aus Warschau (Targowa 63, Stadtteil Praga). 19. August 1945 — die Inbetriebnahme eines sowjetischen 50-Kilowatt-Senders in Raszyn. Im Dezember 1946 nimmt der Sender Warszawa II vom Fort Mokotowski seinen Betrieb auf.10 augustus 1944 — het radiostation „Pszczółka” zendt uit vanuit een spoorwagon in Lublin. 16 maart 1945 — de eerste etheruitzending vanuit Warschau (Targowa 63, wijk Praga). 19 augustus 1945 — de ingebruikname van een Sovjet-zender van 50 kilowatt in Raszyn. In december 1946 gaat het station Warszawa II vanuit Fort Mokotowski van start.10 août 1944 — la station de radio „Pszczółka” émet depuis un wagon de chemin de fer à Lublin. 16 mars 1945 — la première diffusion hertzienne depuis Varsovie (rue Targowa 63, quartier de Praga). 19 août 1945 — la mise en service d'un émetteur soviétique de 50 kilowatts à Raszyn. En décembre 1946, la station Warszawa II entre en service depuis le fort de Mokotów.10טן אויגוסט 1944 — די ראַדיאָ-סטאַציע „Pszczółka” זענדט פֿון אַ באַן-וואַגאָן אין Lublin. 16טן מאַרץ 1945 — די ערשטע לופֿט-זענדונג פֿון Warszawa (Targowa 63, Praga). 19טן אויגוסט 1945 — די אָנהייבונג פֿון אַ סאָוועטישן 50-קילאָוואַט סענדער אין Raszyn. אין דעצעמבער 1946 הייבט אָן צו אַרבעטן די סטאַציע Warszawa II פֿון Fort Mokotowski.

Teatr Polskiego Radia, kierowany przez Bronisława Dardzińskiego, stawał się jednym z najważniejszych ośrodków kulturalnych odbudowującego się kraju. Adaptacje klasyków literatury polskiej — Mickiewicza, Fredry, Słowackiego — pełniły funkcję nie tylko artystyczną, lecz także tożsamościową. Programy nadawano na żywo — nie było innej możliwości.The Theatre of Polish Radio, led by Bronisław Dardziński, was becoming one of the most important cultural centres of the reconstructing country. Adaptations of the classics of Polish literature — Mickiewicz, Fredro, Słowacki — served not only an artistic function but also one of identity. The programmes were broadcast live — there was no other option.O Teatro da Rádio Polonesa, dirigido por Bronisław Dardziński, tornava-se um dos mais importantes centros culturais do país em reconstrução. As adaptações dos clássicos da literatura polonesa — Mickiewicz, Fredro, Słowacki — cumpriam uma função não apenas artística, mas também identitária. Os programas eram transmitidos ao vivo — não havia outra possibilidade.Das Theater des Polnischen Rundfunks, geleitet von Bronisław Dardziński, wurde zu einem der wichtigsten Kulturzentren des sich wiederaufbauenden Landes. Bearbeitungen der Klassiker der polnischen Literatur — Mickiewicz, Fredro, Słowacki — erfüllten nicht nur eine künstlerische, sondern auch eine identitätsstiftende Funktion. Die Sendungen wurden live ausgestrahlt — eine andere Möglichkeit gab es nicht.Het Theater van de Poolse Radio, geleid door Bronisław Dardziński, werd een van de belangrijkste culturele centra van het zich herbouwende land. Bewerkingen van de klassieken van de Poolse literatuur — Mickiewicz, Fredro, Słowacki — vervulden niet alleen een artistieke, maar ook een identiteitsfunctie. De programma's werden live uitgezonden — er was geen andere mogelijkheid.Le Théâtre de la Radio polonaise, dirigé par Bronisław Dardziński, devenait l'un des plus importants centres culturels du pays en reconstruction. Les adaptations des classiques de la littérature polonaise — Mickiewicz, Fredro, Słowacki — remplissaient une fonction non seulement artistique, mais aussi identitaire. Les programmes étaient diffusés en direct — il n'y avait pas d'autre possibilité.דער טעאַטער פֿון Polskie Radio, אָנגעפֿירט פֿון Bronisław Dardziński, איז געוואָרן איינער פֿון די וויכטיקסטע קולטור-צענטערס פֿונעם ווידעראויפֿבויענדיקן לאַנד. אַדאַפּטאַציעס פֿון די קלאַסיקער פֿון דער פּוילישער ליטעראַטור — Mickiewicz, Fredro, Słowacki — האָבן דערפֿילט נישט נאָר אַ קינסטלערישע, נאָר אויך אַן אידענטיטעט-פֿונקציע. די פּראָגראַמען זענען געזענדט געוואָרן לעבעדיק — עס איז נישט געווען קיין אַנדער מעגלעכקייט.

3. Aleksander Zelwerowicz (1877–1955)3. Aleksander Zelwerowicz (1877–1955)3. Aleksander Zelwerowicz (1877–1955)3. Aleksander Zelwerowicz (1877–1955)3. Aleksander Zelwerowicz (1877–1955)3. Aleksander Zelwerowicz (1877–1955)3. Aleksander Zelwerowicz (1877–1955)

Aleksander Zelwerowicz był najwybitniejszym aktorem i reżyserem teatralnym powojennej Polski. W ciągu kilkudziesięcioletniej kariery zagrał około 900 ról i przygotował blisko 280 inscenizacji. Był związany z największymi scenami — Teatrem Polskim, Teatrem Narodowym, Teatrem Miejskim w Wilnie.Aleksander Zelwerowicz was the most distinguished actor and theatre director of post-war Poland. Over a career spanning several decades he played some 900 roles and prepared nearly 280 productions. He was associated with the greatest stages — the Polish Theatre, the National Theatre, the Municipal Theatre in Vilnius.Aleksander Zelwerowicz foi o mais eminente ator e diretor teatral da Polônia do pós-guerra. Ao longo de uma carreira de várias décadas interpretou cerca de 900 papéis e preparou quase 280 encenações. Esteve ligado aos maiores palcos — o Teatro Polonês, o Teatro Nacional, o Teatro Municipal de Vilnius.Aleksander Zelwerowicz war der herausragendste Schauspieler und Theaterregisseur des Nachkriegspolens. Im Laufe einer mehrere Jahrzehnte umspannenden Karriere spielte er etwa 900 Rollen und erarbeitete nahezu 280 Inszenierungen. Er war mit den größten Bühnen verbunden — dem Polnischen Theater, dem Nationaltheater, dem Stadttheater in Wilna.Aleksander Zelwerowicz was de meest vooraanstaande acteur en theaterregisseur van het naoorlogse Polen. In de loop van een carrière van enkele decennia speelde hij zo'n 900 rollen en bereidde hij bijna 280 ensceneringen voor. Hij was verbonden aan de grootste podia — het Poolse Theater, het Nationaal Theater, het Stadstheater in Vilnius.Aleksander Zelwerowicz fut le plus éminent acteur et metteur en scène de théâtre de la Pologne d'après-guerre. Au cours d'une carrière s'étendant sur plusieurs décennies, il interpréta environ 900 rôles et prépara près de 280 mises en scène. Il fut lié aux plus grandes scènes — le Théâtre polonais, le Théâtre national, le Théâtre municipal de Vilnius.Aleksander Zelwerowicz איז געווען דער חשובֿסטער אַקטיאָר און טעאַטער-רעזשיסאָר פֿון נאָך-מלחמהדיקן Polen. אין משך פֿון אַ קאַריערע פֿון עטלעכע צענדליק יאָרן האָט ער געשפּילט אַרום 900 ראָלעס און צוגעגרייט נאָענט 280 אינסצענירונגען. ער איז געווען פֿאַרבונדן מיט די גרעסטע בינעס — דעם פּוילישן טעאַטער, דעם נאַציאָנאַלן טעאַטער, דעם שטאָט-טעאַטער אין Wilno.

W 1947 roku przeniósł się do Warszawy i założył Państwową Wyższą Szkołę Teatralną (PWST), która pod jego kierunkiem stała się kuźnią pokoleń polskich aktorów. Encyklopedia Teatru Polskiego odnotowuje, że „często występował z wielkim sukcesem w Polskim Radiu.”In 1947 he moved to Warsaw and founded the State Higher Theatre School (PWST), which under his direction became a forge of generations of Polish actors. The Encyclopaedia of the Polish Theatre notes that „he often appeared with great success on Polish Radio.”Em 1947 mudou-se para Varsóvia e fundou a Escola Superior Estatal de Teatro (PWST), que sob sua direção se tornou um celeiro de gerações de atores poloneses. A Enciclopédia do Teatro Polonês registra que „frequentemente atuou com grande sucesso na Rádio Polonesa.”1947 zog er nach Warschau und gründete die Staatliche Höhere Theaterschule (PWST), die unter seiner Leitung zur Schmiede von Generationen polnischer Schauspieler wurde. Die Enzyklopädie des Polnischen Theaters vermerkt, dass „er häufig mit großem Erfolg im Polnischen Rundfunk auftrat.”In 1947 verhuisde hij naar Warschau en richtte hij de Staatshogeschool voor Toneel (PWST) op, die onder zijn leiding een smederij van generaties Poolse acteurs werd. De Encyclopedie van het Poolse Theater vermeldt dat „hij vaak met groot succes optrad bij de Poolse Radio.”En 1947, il s'installa à Varsovie et fonda l'École supérieure d'art dramatique de l'État (PWST), qui devint sous sa direction une pépinière de générations d'acteurs polonais. L'Encyclopédie du Théâtre polonais note qu'« il se produisit souvent avec grand succès à la Radio polonaise ».אין 1947 איז ער אַריבערגעצויגן קיין Warszawa און געגרינדעט די מלוכישע העכערע טעאַטער-שול (PWST), וואָס אונטער זײַן אָנפֿירונג איז געוואָרן אַ קוזניע פֿון דורות פּוילישע אַקטיאָרן. די ענציקלאָפּעדיע פֿונעם פּוילישן טעאַטער פֿאַרצייכנט אַז „ער איז אָפֿט אַרויסגעטראָטן מיט גרויס דערפֿאָלג אויף Polskie Radio.”

Najstarszym zachowanym nagraniem Polskiego Radia jest „Pan Jowialski” Fredry w reżyserii Zelwerowicza z 12 stycznia 1949 roku — pełny rok PO audycji, o której pisze Wanda Głuchowska.The oldest surviving recording of Polish Radio is Fredro's „Pan Jowialski” directed by Zelwerowicz, dated 12 January 1949 — a full year AFTER the broadcast described by Wanda Głuchowska.A mais antiga gravação preservada da Rádio Polonesa é „Pan Jowialski” de Fredro, dirigida por Zelwerowicz, de 12 de janeiro de 1949 — um ano inteiro DEPOIS da transmissão descrita por Wanda Głuchowska.Die älteste erhaltene Aufnahme des Polnischen Rundfunks ist Fredros „Pan Jowialski” in der Regie von Zelwerowicz vom 12. Januar 1949 — ein volles Jahr NACH der von Wanda Głuchowska beschriebenen Sendung.De oudste bewaarde opname van de Poolse Radio is „Pan Jowialski” van Fredro onder regie van Zelwerowicz, van 12 januari 1949 — een vol jaar NA de door Wanda Głuchowska beschreven uitzending.Le plus ancien enregistrement conservé de la Radio polonaise est « Pan Jowialski » de Fredro, mis en scène par Zelwerowicz, daté du 12 janvier 1949 — une année entière APRÈS l'émission décrite par Wanda Głuchowska.די עלטסטע פֿאַרהיטענע רעקאָרדירונג פֿון Polskie Radio איז Fredro'ס „Pan Jowialski” רעזשיסירט פֿון Zelwerowicz, פֿונעם 12טן יאַנואַר 1949 — אַ פֿולן יאָר נאָך דער איבערגאַבע וואָס Wanda Głuchowska באַשרײַבט.

4. Dlaczego nagranie nie istnieje4. Why No Recording Exists4. Por que não existe gravação4. Warum keine Aufnahme existiert4. Waarom er geen opname bestaat4. Pourquoi aucun enregistrement n'existe4. פֿאַר וואָס עס עקזיסטירט נישט קיין רעקאָרדירונג

W latach 1945–1948 Polskie Radio nie dysponowało technologią nagrywania na taśmę magnetofonową. Przedwojenne dyski gramofonowe miały pojemność około trzech minut — stanowczo za mało na pełnometrażowy dramat radiowy. Magnetofon taśmowy pojawił się w Polskim Radiu dopiero w 1949 roku.Between 1945 and 1948 Polish Radio did not possess magnetic-tape recording technology. Pre-war gramophone discs had a capacity of about three minutes — far too little for a full-length radio drama. The tape recorder did not appear at Polish Radio until 1949.Entre 1945 e 1948 a Rádio Polonesa não dispunha de tecnologia de gravação em fita magnética. Os discos de gramofone do pré-guerra tinham capacidade de cerca de três minutos — bem pouco para um drama radiofônico de longa duração. O gravador de fita só surgiu na Rádio Polonesa em 1949.In den Jahren 1945–1948 verfügte der Polnische Rundfunk nicht über die Technik der Magnetbandaufzeichnung. Vorkriegs-Grammophonplatten fassten etwa drei Minuten — viel zu wenig für ein abendfüllendes Hörspiel. Das Tonbandgerät hielt erst 1949 Einzug beim Polnischen Rundfunk.In de jaren 1945–1948 beschikte de Poolse Radio niet over magneetbandopnametechniek. Vooroorlogse grammofoonplaten hadden een capaciteit van ongeveer drie minuten — veel te weinig voor een avondvullend hoorspel. De bandrecorder verscheen pas in 1949 bij de Poolse Radio.Entre 1945 et 1948, la Radio polonaise ne disposait pas de la technologie d'enregistrement sur bande magnétique. Les disques de gramophone d'avant-guerre avaient une capacité d'environ trois minutes — bien trop peu pour un drame radiophonique de longue durée. Le magnétophone à bande n'apparut à la Radio polonaise qu'en 1949.אין די יאָרן 1945–1948 האָט Polskie Radio נישט פֿאַרמאָגט די טעכנאָלאָגיע פֿון רעקאָרדירן אויף מאַגנעטישן באַנד. פֿאַר-מלחמהדיקע גראַמאָפֿאָן-פּלאַטעס האָבן געהאַט אַ קאַפּאַציטעט פֿון אַרום דרײַ מינוט — אַ סך צו ווייניק פֿאַר אַ פֿול-לענגדיקן ראַדיאָ-דראַמע. דער באַנד-רעקאָרדער איז ערשט אין 1949 אָנגעקומען צו Polskie Radio.

Oznacza to, że wszystko, co nadawano przed tą datą, było transmisją na żywo — szło w eter i znikało bezpowrotnie. „Pan Tadeusz” Zelwerowicza z początku 1948 roku nie jest zatem „zagubionym nagraniem” — to transmisja, która NIGDY nie została utrwalona na żadnym nośniku. Jedynym śladem jej istnienia są słowa farmaceutki z Żoliborza, zapisane atramentem w liście do syna.This means that everything broadcast before that date was a live transmission — it went out into the airwaves and vanished irretrievably. Zelwerowicz's „Pan Tadeusz” from early 1948 is therefore not a „lost recording” — it is a transmission that was NEVER fixed on any medium. The sole trace of its existence are the words of the pharmacist from Żoliborz, set down in ink in a letter to her son.Isso significa que tudo o que foi transmitido antes dessa data foi uma transmissão ao vivo — saía pelo éter e desaparecia irremediavelmente. O „Pan Tadeusz” de Zelwerowicz, do início de 1948, não é, portanto, uma „gravação perdida” — é uma transmissão que NUNCA foi fixada em nenhum suporte. O único vestígio de sua existência são as palavras da farmacêutica de Żoliborz, registradas a tinta numa carta ao filho.Das bedeutet, dass alles, was vor diesem Datum gesendet wurde, eine Live-Übertragung war — es ging in den Äther und verschwand unwiederbringlich. Zelwerowicz' „Pan Tadeusz” von Anfang 1948 ist daher keine „verlorene Aufnahme” — es ist eine Übertragung, die NIEMALS auf irgendeinem Träger festgehalten wurde. Die einzige Spur ihrer Existenz sind die Worte der Apothekerin aus Żoliborz, mit Tinte in einem Brief an ihren Sohn niedergeschrieben.Dit betekent dat alles wat vóór die datum werd uitgezonden een live-uitzending was — het ging de ether in en verdween onherroepelijk. Zelwerowicz' „Pan Tadeusz” van begin 1948 is dus geen „verloren opname” — het is een uitzending die NOOIT op enig medium werd vastgelegd. Het enige spoor van haar bestaan zijn de woorden van de apothekeres uit Żoliborz, met inkt neergeschreven in een brief aan haar zoon.Cela signifie que tout ce qui fut diffusé avant cette date était une transmission en direct — cela partait sur les ondes et disparaissait irrémédiablement. Le « Pan Tadeusz » de Zelwerowicz du début de 1948 n'est donc pas un « enregistrement perdu » — c'est une transmission qui ne fut JAMAIS fixée sur aucun support. La seule trace de son existence sont les mots de la pharmacienne de Żoliborz, couchés à l'encre dans une lettre à son fils.דאָס מיינט אַז אַלץ וואָס מע האָט געזענדט פֿאַר יענעם דאַטום איז געווען אַ לעבעדיקע איבערגאַבע — עס איז אַרויס אין דער לופֿט און פֿאַרשוווּנדן אומפֿאַרקערלעך. Zelwerowicz'ס „Pan Tadeusz” פֿון אָנהייב 1948 איז דעריבער נישט קיין „פֿאַרלוירענע רעקאָרדירונג” — עס איז אַן איבערגאַבע וואָס איז קיינמאָל נישט פֿאַרהאַלטן געוואָרן אויף קיין שום מעדיום. דער איינציקער שפּור פֿון איר עקזיסטענץ זענען די ווערטער פֿון דער אַפּטייקערין פֿון Żoliborz, פֿאַרשריבן מיט טינט אין אַ בריוו צו איר זון.

5. Wartość źródła5. The Value of the Source5. O valor da fonte5. Der Wert der Quelle5. De waarde van de bron5. La valeur de la source5. דער ווערט פֿון דער קוואַל

List Wandy Głuchowskiej (ARG/V/273) jest dokumentem wyjątkowym z kilku powodów:Wanda Głuchowska's letter (ARG/V/273) is an exceptional document for several reasons:A carta de Wanda Głuchowska (ARG/V/273) é um documento excepcional por várias razões:Der Brief von Wanda Głuchowska (ARG/V/273) ist aus mehreren Gründen ein außergewöhnliches Dokument:De brief van Wanda Głuchowska (ARG/V/273) is om verschillende redenen een uitzonderlijk document:La lettre de Wanda Głuchowska (ARG/V/273) est un document exceptionnel pour plusieurs raisons :דער בריוו פֿון Wanda Głuchowska (ARG/V/273) איז אַן אויסערגעוויינטלעך דאָקומענט פֿון עטלעכע סיבות:

Po pierwsze, stanowi jedyne znane świadectwo tej audycji — archiwa Polskiego Radia nie zawierają żadnego śladu emisji „Pana Tadeusza” w reżyserii Zelwerowicza z tego okresu. Po drugie, jest źródłem pierwotnym: Wanda pisze w trakcie słuchania — „właśnie w tej chwili” — co nadaje relacji charakter bezpośredniego świadectwa. Po trzecie, list jest datowany precyzyjnie, między 25 stycznia a 5 lutego 1948 roku. Po czwarte, wzmianka o radiu jest osadzona w kontekście codzienności — budżet, tramwaje, przeprowadzka apteki — co wyklucza charakter wspomnieniowy czy literacki. To bieżąca relacja, nie retrospekcja.Firstly, it is the only known testimony of this broadcast — the archives of Polish Radio contain no trace of an emission of „Pan Tadeusz” directed by Zelwerowicz from this period. Secondly, it is a primary source: Wanda writes while listening — „at this very moment” — which gives the account the character of direct testimony. Thirdly, the letter is precisely dated, between 25 January and 5 February 1948. Fourthly, the mention of the radio is embedded in the context of everyday life — the budget, the trams, the relocation of the pharmacy — which rules out a memoiristic or literary character. It is a real-time account, not a retrospection.Em primeiro lugar, constitui o único testemunho conhecido dessa transmissão — os arquivos da Rádio Polonesa não contêm qualquer vestígio de uma emissão de „Pan Tadeusz” dirigida por Zelwerowicz nesse período. Em segundo lugar, é uma fonte primária: Wanda escreve enquanto ouve — „neste exato momento” — o que confere ao relato o caráter de testemunho direto. Em terceiro lugar, a carta está datada com precisão, entre 25 de janeiro e 5 de fevereiro de 1948. Em quarto lugar, a menção ao rádio está inserida no contexto do cotidiano — o orçamento, os bondes, a mudança da farmácia — o que exclui um caráter memorialístico ou literário. É um relato em tempo real, não uma retrospectiva.Erstens stellt er das einzige bekannte Zeugnis dieser Sendung dar — die Archive des Polnischen Rundfunks enthalten keinerlei Spur einer Ausstrahlung von „Pan Tadeusz” in der Regie von Zelwerowicz aus dieser Zeit. Zweitens ist er eine Primärquelle: Wanda schreibt während des Zuhörens — „gerade in diesem Augenblick” —, was dem Bericht den Charakter eines unmittelbaren Zeugnisses verleiht. Drittens ist der Brief genau datiert, zwischen dem 25. Januar und dem 5. Februar 1948. Viertens ist die Erwähnung des Radios in den Kontext des Alltags eingebettet — Budget, Straßenbahnen, Umzug der Apotheke —, was einen erinnernden oder literarischen Charakter ausschließt. Es ist ein zeitgleicher Bericht, keine Rückschau.Ten eerste vormt het het enige bekende getuigenis van deze uitzending — de archieven van de Poolse Radio bevatten geen enkel spoor van een uitzending van „Pan Tadeusz” onder regie van Zelwerowicz uit deze periode. Ten tweede is het een primaire bron: Wanda schrijft terwijl ze luistert — „juist op dit ogenblik” — wat het verslag het karakter van een rechtstreeks getuigenis geeft. Ten derde is de brief nauwkeurig gedateerd, tussen 25 januari en 5 februari 1948. Ten vierde is de vermelding van de radio ingebed in de context van het dagelijks leven — het budget, de trams, de verhuizing van de apotheek — wat een memoires- of literair karakter uitsluit. Het is een verslag in real time, geen terugblik.Premièrement, elle constitue l'unique témoignage connu de cette émission — les archives de la Radio polonaise ne contiennent aucune trace d'une diffusion de « Pan Tadeusz » mise en scène par Zelwerowicz à cette période. Deuxièmement, c'est une source primaire : Wanda écrit pendant qu'elle écoute — « à l'instant même » —, ce qui confère au récit le caractère d'un témoignage direct. Troisièmement, la lettre est datée avec précision, entre le 25 janvier et le 5 février 1948. Quatrièmement, la mention de la radio est ancrée dans le contexte du quotidien — le budget, les tramways, le déménagement de la pharmacie —, ce qui exclut un caractère mémoriel ou littéraire. C'est un récit en temps réel, et non une rétrospection.ערשטנס, איז עס דאָס איינציקע באַקאַנטע עדות פֿון דער דאָזיקער איבערגאַבע — די אַרכיוון פֿון Polskie Radio אַנטהאַלטן נישט קיין שום שפּור פֿון אַ זענדונג פֿון „Pan Tadeusz” רעזשיסירט פֿון Zelwerowicz פֿון דער דאָזיקער תּקופֿה. צווייטנס, איז עס אַ פּרימערע קוואַל: Wanda שרײַבט בעת זי הערט — „פּונקט אין דעם דאָזיקן רגע” — וואָס גיט דעם באַריכט דעם כאַראַקטער פֿון אַ דירעקטן עדות. דריטנס, איז דער בריוו פּינקטלעך דאַטירט, צווישן 25סטן יאַנואַר און 5טן פֿעברואַר 1948. פֿערטנס, איז די דערמאָנונג פֿונעם ראַדיאָ אײַנגעוואָרצלט אינעם קאָנטעקסט פֿונעם טאָגטעגלעכן לעבן — בודזשעט, טראַמווײַען, דער איבערפֿיר פֿון דער אַפּטייק — וואָס שליסט אויס אַ זכרונות- אָדער ליטעראַרישן כאַראַקטער. עס איז אַ באַריכט אין רעאַלער צײַט, נישט קיין צוריקבליק.

Wanda Głuchowska nie wiedziała, że jej zdanie stanie się dokumentem historii mediów. Pisała do syna o radiu tak, jak pisała o kocie i o cenach obiadu.Wanda Głuchowska did not know that her sentence would become a document of media history. She wrote to her son about the radio just as she wrote about the cat and the price of dinner.Wanda Głuchowska não sabia que sua frase se tornaria um documento da história dos meios de comunicação. Escreveu ao filho sobre o rádio assim como escrevia sobre o gato e os preços do almoço.Wanda Głuchowska wusste nicht, dass ihr Satz zu einem Dokument der Mediengeschichte werden würde. Sie schrieb ihrem Sohn über das Radio so, wie sie über die Katze und die Preise des Mittagessens schrieb.Wanda Głuchowska wist niet dat haar zin een document van de mediageschiedenis zou worden. Ze schreef haar zoon over de radio net zoals ze schreef over de kat en de prijzen van het middageten.Wanda Głuchowska ignorait que sa phrase deviendrait un document de l'histoire des médias. Elle écrivait à son fils au sujet de la radio comme elle écrivait au sujet du chat et du prix du déjeuner.Wanda Głuchowska האָט נישט געוווּסט אַז איר זאַץ וועט ווערן אַ דאָקומענט פֿון דער מעדיע-געשיכטע. זי האָט געשריבן צו איר זון וועגן ראַדיאָ פּונקט אַזוי ווי זי האָט געשריבן וועגן דער קאַץ און די פּרײַזן פֿון מיטאָג.

6. Pytania badawcze6. Research Questions6. Questões de pesquisa6. Forschungsfragen6. Onderzoeksvragen6. Questions de recherche6. פֿאָרשונג-פֿראַגן

Odkrycie wzmianki otwiera szereg pytań, które mogą stać się punktem wyjścia dla dalszych badań historycznych:The discovery of the mention opens a series of questions that may serve as a point of departure for further historical research:A descoberta da menção abre uma série de questões que podem servir de ponto de partida para pesquisas históricas adicionais:Die Entdeckung der Erwähnung eröffnet eine Reihe von Fragen, die als Ausgangspunkt für weitere historische Forschungen dienen können:De ontdekking van de vermelding opent een reeks vragen die als uitgangspunt voor verder historisch onderzoek kunnen dienen:La découverte de cette mention ouvre une série de questions qui peuvent servir de point de départ à des recherches historiques ultérieures :די אַנטדעקונג פֿון דער דערמאָנונג עפֿנט אַ ריי פֿראַגן וואָס קענען דינען ווי אַן אויסגאַנגספּונקט פֿאַר ווײַטערע היסטאָרישע פֿאָרשונגען:

Czy zachowały się drukowane ramówki radiowe z pierwszych tygodni 1948 roku? Czy prasa codzienna — „Rzeczpospolita”, „Głos Ludu”, „Kurier Codzienny” — recenzowała tę audycję? Jaka była obsada? Wanda pisze o „czterech aktorach warszawskich” — kogo mogła mieć na myśli? Czy formuła „w każdą niedzielę” oznacza cykl wieloodcinkowy obejmujący całego „Pana Tadeusza”? I wreszcie: czy istnieją inne prywatne relacje słuchaczy z tego okresu, dotychczas nierozpoznane jako źródła historii radiofonii?Have printed radio schedules from the first weeks of 1948 survived? Did the daily press — „Rzeczpospolita”, „Głos Ludu”, „Kurier Codzienny” — review this broadcast? What was the cast? Wanda writes of „four Warsaw actors” — whom might she have had in mind? Does the phrase „every Sunday” denote a multi-episode series covering the whole of „Pan Tadeusz”? And finally: do other private accounts by listeners from this period exist, hitherto unrecognised as sources for the history of broadcasting?Sobreviveram grades de programação de rádio impressas das primeiras semanas de 1948? A imprensa diária — „Rzeczpospolita”, „Głos Ludu”, „Kurier Codzienny” — resenhou essa transmissão? Qual era o elenco? Wanda escreve sobre „quatro atores de Varsóvia” — em quem ela poderia estar pensando? A fórmula „todo domingo” indica uma série de vários episódios abrangendo todo o „Pan Tadeusz”? E, por fim: existem outros relatos privados de ouvintes desse período, até agora não reconhecidos como fontes da história da radiodifusão?Haben sich gedruckte Radioprogramme aus den ersten Wochen des Jahres 1948 erhalten? Hat die Tagespresse — „Rzeczpospolita”, „Głos Ludu”, „Kurier Codzienny” — diese Sendung besprochen? Wie war die Besetzung? Wanda schreibt von „vier Warschauer Schauspielern” — wen mochte sie gemeint haben? Bedeutet die Wendung „jeden Sonntag” eine mehrteilige Reihe, die den ganzen „Pan Tadeusz” umfasst? Und schließlich: Gibt es andere private Berichte von Hörern aus dieser Zeit, die bislang nicht als Quellen der Rundfunkgeschichte erkannt wurden?Zijn er gedrukte radioprogramma's uit de eerste weken van 1948 bewaard gebleven? Heeft de dagbladpers — „Rzeczpospolita”, „Głos Ludu”, „Kurier Codzienny” — deze uitzending besproken? Wat was de bezetting? Wanda schrijft over „vier Warschause acteurs” — wie kan zij voor ogen hebben gehad? Betekent de formule „elke zondag” een meerdelige reeks die de hele „Pan Tadeusz” omvat? En ten slotte: bestaan er andere particuliere verslagen van luisteraars uit deze periode, tot nu toe niet herkend als bronnen voor de geschiedenis van de radio-omroep?Des grilles de programmes radiophoniques imprimées des premières semaines de 1948 ont-elles été conservées ? La presse quotidienne — « Rzeczpospolita », « Głos Ludu », « Kurier Codzienny » — a-t-elle rendu compte de cette émission ? Quelle était la distribution ? Wanda parle de « quatre acteurs de Varsovie » — à qui pouvait-elle penser ? La formule « chaque dimanche » désigne-t-elle une série à plusieurs épisodes couvrant l'ensemble de « Pan Tadeusz » ? Et enfin : existe-t-il d'autres témoignages privés d'auditeurs de cette période, jusqu'ici non reconnus comme sources de l'histoire de la radiodiffusion ?צי האָבן זיך פֿאַרהיט געדרוקטע ראַדיאָ-פּראָגראַמען פֿון די ערשטע וואָכן פֿון 1948? צי האָט די טאָג-פּרעסע — „Rzeczpospolita”, „Głos Ludu”, „Kurier Codzienny” — רעצענזירט די דאָזיקע איבערגאַבע? וואָס איז געווען די באַזעצונג? Wanda שרײַבט וועגן „פֿיר וואַרשעווער אַקטיאָרן” — וועמען האָט זי געקענט מיינען? צי מיינט די פֿראַזע „יעדן זונטיק” אַ סעריע פֿון אַ סך עפּיזאָדן וואָס נעמט אַרום דעם גאַנצן „Pan Tadeusz”? און צום סוף: צי עקזיסטירן אַנדערע פּריוואַטע באַריכטן פֿון צוהערער פֿון דער דאָזיקער תּקופֿה, ביז אַהער נישט דערקענט ווי קוואַלן פֿון דער געשיכטע פֿון ראַדיאָ?

BibliografiaBibliographyBibliografiaBibliografieBibliografieBibliographieביבליאָגראַפֿיע