Eseje powstańcaEssays of an InsurgentEnsaios de um InsurgenteEssays eines AufständischenEssays van een OpstandelingEssais d'un insurgéעסייען פֿון אַן אויפֿשטאַנדיקן

I.

Dwudziestego trzeciego sierpnia 1945 roku, w Gimnazjum 3 Dywizji Strzelców Karpackich w Amandola we Włoszech, nauczyciel języka polskiego podał trzy tematy zadań klasowych. Trzeci brzmiał: «Moja najciekawsza przygoda.»On the twenty-third of August, 1945, at the Gymnasium of the 3rd Carpathian Rifle Division (3 DSK) in Amandola, Italy, the Polish language teacher announced three essay topics. The third read: «My most interesting adventure.»

Starszy ułan Krzysztof Głuchowski, lat dziewiętnaście, wybrał temat trzeci.Senior Uhlan Krzysztof Głuchowski, nineteen years old, chose the third topic.

Nie opisał wycieczki górskiej. Nie opisał polowania. Opisał pierwszy sierpnia 1944 roku — Godzinę W.He did not describe a mountain hike. He did not describe a hunt. He described the first of August, 1944 — W-Hour.

II.

Było to dnia 1 Sierpnia 1944 roku — w Warszawie. Armia Krajowa przygotowywała się na koncentrację. Nasz pluton miał numer 1112. Było nas dwudziestu ośmiu. Uzbrojenie: dwa RKM, jedenaście karabinów. Amunicji do potrzebności prawie nie było. It was the 1st of August, 1944 — in Warsaw. The Home Army was preparing for concentration. Our platoon was numbered 1112. There were twenty-eight of us. Arms: two light machine guns, eleven rifles. Ammunition, for what we needed, there was almost none. ARG/V/59, zadanie klasowe nr 1, 23.VIII.1945

Pluton 1112 nie był zwykłym plutonem. Był oddziałem ochrony Komendy Głównej Armii Krajowej — osobistą strażą generała Tadeusza Bora-Komorowskiego. Dowódcą był podporucznik Jerzy Kamler, ps. «Stolarz» — właściciel fabryki mebli na Dzielnej 72, w której mieściła się kwatera główna. Kamler zginął piętnastego sierpnia.Platoon 1112 was no ordinary platoon. It was the protection unit of the Home Army High Command — the personal guard of General Tadeusz Bór-Komorowski. Its commander was Second Lieutenant Jerzy Kamler, alias «Stolarz» (the Carpenter) — owner of a furniture factory at 72 Dzielna Street, which housed the headquarters. Kamler was killed on the fifteenth of August.

Dwudziestu ośmiu żołnierzy z dwoma ręcznymi karabinami maszynowymi. Amunicji prawie nie było. To było całe uzbrojenie ochrony Naczelnego Wodza Powstania.Twenty-eight soldiers with two light machine guns. Ammunition was nearly gone. That was the entire armament of the guard protecting the Supreme Commander of the Uprising.

W tym samym czasie, dwadzieścia metrów dalej, pięć plutonów 7 Pułku Ułanów Lubelskich «Jelenń» — tego samego pułku co Krzysztof — ruszyło do ataku na gmach Gestapo i Dom Prasy. Ze 187 powstańców poległo 67.At the same time, twenty metres away, five platoons of the 7th Lublin Uhlan Regiment «Jeleń» — the same regiment as Krzysztof — launched their assault on the Gestapo building and the Press House. Of 187 insurgents, 67 were killed.

III.

Osiem dni później — pierwszego września 1945 roku, dokładnie w rocznicę — Krzysztof napisał drugi esej. Nagłówek: godzina 15:55. Minuta przed Godziną W.Eight days later — on the first of September, 1945, on the anniversary to the day — Krzysztof wrote a second essay. The heading: 15:55. One minute before W-Hour.

Rok temu już od piętnastu minut walczyliśmy. A year ago we had already been fighting for fifteen minutes. ARG/V/60, esej rocznicowy, 1.VIII.1945 godz. 15:55

Dziewiętnastolatek siedzi w ławce szkolnej w Amandola, w słonecznych Włoszech. Rok temu o tej godzinie był na barykadzie na ulicy Dzielnej w Warszawie. Za dwa tygodnie przejdzie kanałami ze Starówki do Śródmieścia — półtora kilometra w ciemności, po pas w ściekach, przez Kolektor C z Placu Krasińskich na ulicję Warecką.A nineteen-year-old sits at a school desk in Amandola, in the sunlit Italian countryside. A year ago at this hour he was at a barricade on Dzielna Street in Warsaw. Two weeks from then he would pass through the sewers from the Old Town to the City Centre — a kilometre and a half in darkness, waist-deep in sewage, through Collector C from Krasiński Square to Warecka Street.

Ale o tym nie pisze. Pisze: «Rok temu już od piętnastu minut walczyliśmy.» Jedno zdanie. I dalej — o «olbrzymim powstańczym duchu.»But he does not write about that. He writes: «A year ago we had already been fighting for fifteen minutes.» One sentence. And then — about «an immense insurgent spirit.»

IV.

Trzeci esej, z trzeciego sierpnia, jest inny. Krzysztof nie opisuje — polemizuje.The third essay, from the third of August, is different. Krzysztof does not describe — he argues.

Czytam artykuły różnych ludzi o Powstaniu Warszawskim. Porównuję je z artykułami ludzi, którzy nie brali w nim udziału. Widzę że nie rozumieją istoty rzeczy. I read articles by various people about the Warsaw Uprising. I compare them with articles by people who did not take part in it. I see that they do not understand the essence of the matter. ARG/V/61, esej «Lektura», 3.VIII.1945

I dalej — cytując pana Nowakowskiego, który pisał o rodzinie Głuchowskich:And further — quoting a Mr. Nowakowski, who had written about the Głuchowski family:

«Głuchowscy wszyscy pośli do Powstania i walki o kraj.» — Widocznie pan Nowakowski nie pisał tego żeby powiedzieć, że Głuchowscy byli jednym z żołnierzy Armii Krajowej. Plutonem, który miał swoje wyznaczone zadania w planie opanowania Warszawy. «The Głuchowskis all went to the Uprising and the fight for the homeland.» — Evidently Mr. Nowakowski did not write this in order to say that the Głuchowskis were just one of many soldiers of the Home Army. A platoon that had its assigned tasks in the plan to seize Warsaw. ARG/V/61

Dziewiętnastolatek broni honoru rodziny. Nie — broni profesjonalizmu. «To nie byli ci sobie prostacze, którzy spontanicznie chcący do walce — to był żołnierz, który w ciężkich warunkach okupacji nieustająco przygotowywał się.»The nineteen-year-old is defending his family's honour. No — he is defending their professionalism. «These were not some simple folk who spontaneously wanted to fight — this was a soldier who, under the harsh conditions of occupation, had been preparing without cease.»

Ma rację. Jego stryj Lech dowodził I Szwadronem «Jeleń» — poległ na Mokotowie piętnastego września. Ojciec Stefan był kwatermistrzem I Obwodu. Matka Wanda służyła w Kedywie, ranna w Akcji Wilanów. Ciotka Halszka — ps. «Józefy» — na Żoliborzu. Kuzyn Włodzimierz — kwatermistrz szpitala. To nie byli prostacze. To była rodzina, która służyła Polsce od 1905 roku.He is right. His uncle Lech commanded the 1st Squadron «Jeleń» — he fell at Mokotów on the fifteenth of September. His father Stefan was quartermaster of the 1st District. His mother Wanda served in Kedyw (the Directorate of Sabotage), wounded in the Wilanów Operation. His aunt Halszka — alias «Józefy» — fought in Żoliborz. His cousin Włodzimierz — hospital quartermaster. These were not simple folk. This was a family that had served Poland since 1905.

V.

Krzysztof miał siedemnaście lat kiedy walczył. Przysiadając AK złożył w 1942, mając lat piętnaście. Był jednym z blisko sześciu tysięcy nieletnich w Powstaniu — dziesięciu procent wszystkich walczących. W grupach szturmowych, do których należał jego rocznik, straty dochodziły do osiemdziesięciu procent.Krzysztof was seventeen when he fought. He had sworn his oath to the Home Army in 1942, at the age of fifteen. He was one of nearly six thousand minors in the Uprising — ten percent of all combatants. In the assault groups to which his cohort belonged, casualties reached eighty percent.

Rok później siedzi w ławce szkolnej i pisze o tym, co widział. Nauczyciel stawia ocenę. Z języka polskiego — bardzo dobry. Z matematyki — dostateczny.A year later he sits at a school desk and writes about what he saw. The teacher gives a grade. Polish language — very good. Mathematics — satisfactory.

Te eseje są częścią tradycji — w 1945 i 1946 roku polskie dzieci w całym kraju pisały w szkołach o tym, co przeżyły. Zachowało się ponad tysiąc trzysta takich prac. Ale eseje Krzysztofa są inne — pisał je żołnierz, nie cywil. Chłopak, który sześć tygodni wcześniej trzymał karabin.These essays are part of a tradition — in 1945 and 1946, Polish children across the country wrote in school about what they had lived through. Over thirteen hundred such compositions survive. But Krzysztof's essays are different — they were written by a soldier, not a civilian. A boy who six weeks earlier had held a rifle.

Historyk, który otworzy zeszyt «Zadania Klasowe z języka polskiego, st.uł. Głuchowski Krzysztof, Gimnazjum 3 DSK» — znajdzie źródło, którego nie ma nigdzie indziej. Głos dziewiętnastolatka, który widział śmierć i nie ma słów na nią, więc pisze wypracowanie szkolne.A historian who opens the notebook «Class Exercises in Polish Language, Senior Uhlan Głuchowski Krzysztof, Gymnasium 3 DSK» will find a source that exists nowhere else. The voice of a nineteen-year-old who has seen death and has no words for it, so he writes a school essay.