Papierosowa ekonomiaCigarette EconomicsEconomia do CigarroZigarettenökonomieSigaretteneconomieL’économie de la cigaretteפּאַפּיראָסן-עקאָנאָמיע

W kwietniu 1947 roku Krzysztof Głuchowski, dwudziestoletni student w Bodney Airfield w Norfolk, włożył do koperty osiemdziesiąt papierosów i wysłał ją do ojca.In April 1947, Krzysztof Głuchowski, a twenty-year-old student at Bodney Airfield in Norfolk, placed eighty cigarettes into an envelope and sent it to his father.

Ojciec — ppor. Stanisław Stefan Głuchowski, lat pięćdziesiąt trzy, były Kierownik Referatu Kancelarii Cywilnej Prezydenta Rzeczypospolitej — mieszkał w baraku obozu dla przesiedleńców Henstedt pod Hamburgiem.His father — Sub-Lieutenant Stanisław Stefan Głuchowski, aged fifty-three, former Head of the Civil Chancellery Section of the President of the Republic — was living in a barrack at the Henstedt displaced persons camp outside Hamburg.

Osiemdziesiąt papierosów. W powojennych Niemczech, gdzie reichsmarka była bezwartościowa, jeden amerykański papieros kosztował sześć–siedem marek. Osiemdziesiąt papierosów to około pięciuset ssześćdziesiąt marek — ponad trzy miesięczne pensje robotnika. Za tę sumę można było kupić dwa funty masła albo garnitur. Albo przeżyć tydzień.Eighty cigarettes. In postwar Germany, where the Reichsmark had become worthless, a single American cigarette fetched six or seven marks. Eighty cigarettes amounted to some five or six hundred marks — more than three months' wages for a labourer. Enough to buy two pounds of butter, or a suit. Or to survive a week.

Syn odejmował sobie od ust.The son was taking the bread from his own mouth.

Stefan odebrał papierosy i napisał:Stefan received the cigarettes and wrote:

Wczoraj dostałem od Ciebie trzy listy, wyobraź sobie moją radość. W jednym z nich 80 papierosów, za które Ci dziękuję, ale mam wyrzuty, że pozbawiając się ich robisz to z dużym uszczerbkiem dla siebie. Yesterday I received three letters from you — imagine my joy. In one of them, 80 cigarettes, for which I thank you, though I feel remorse that in parting with them you do yourself considerable harm. ARG/III/50, list nr 37, Henstedt 4.IV.1947

Dwa tygodnie później, siedemnastego kwietnia, o czwartej rano, Stefan napisał do syna ostatni list z wolności. Włożył do koperty złoty antyczny zegarek.Two weeks later, on the seventeenth of April, at four in the morning, Stefan wrote his son a final letter from freedom. Into the envelope he placed an antique gold watch.

Korzystam z okazji, aby Ci przesłać Twój zegarek. Wprawdzie jest to antyk i ma raczej wartość zabytkową, ale chodzi oświetnie no i jest złoty. «Złoto zawsze można sprzedać.» I am taking the opportunity to send you your watch. It is an antique, and has more of a collector's value, but it runs beautifully — and it is gold. «Gold can always be sold.» ARG/III/43, list nr 43, Wentorf 17.IV.1947, godz. 4 rano

Syn przysłał ojcu waluty obozowej. Ojciec odesłał synowi jedyny wartościowy przedmiot, jaki posiadał. Obaj wiedzieli, że “swobodna korespondencja się skończy” — Stefan wracał do komunistycznej Polski.The son had sent his father camp currency. The father sent his son the only object of value he still owned. Both knew that “free correspondence would soon come to an end” — Stefan was returning to communist Poland.

Ale był jeszcze trzeci dar.But there was a third gift.

Wanda Głuchowska — żona Stefana, matka Krzysztofa, farmaceutka, sierżant podchorąży Kedywu AK — pisała do syna z Warszawy. W jednym z listów wspomniała o brylancie:Wanda Głuchowska — Stefan's wife, Krzysztof's mother, a pharmacist, Sergeant-Cadet of the AK Kedyw — was writing to her son from Warsaw. In one of her letters, she mentioned a diamond:

Kupiłam po długim sennym przekonaniu, że muszę przez całe życie brylancik nie ostały i na starość muszę się obejść, a dla Ciebie może się kiedyś przydać. Więc jak tylko będę mogła, to Ci go prześlę. I bought it after long and drowsy deliberation — convinced that the little diamond would not survive a lifetime with me, and that in old age I would have to do without it, whereas for you it might one day prove useful. So as soon as I am able, I shall send it to you. ARG/V/256, Warszawa 30.VII.1947

Brylant. Najwyższy stosunek wartości do rozmiaru. Można go ukryć w liście. Można go wszyci w podszewkę. Można go przełknąć.A diamond. The highest ratio of value to size. It can be hidden in a letter. Sewn into a lining. Swallowed.

Wanda kupiła go jako zabezpieczenie na starość — i chciała go oddać synowi.Wanda had bought it as provision for her old age — and she wanted to give it to her son.

Trzy dary. Trzy kierunki. Trzy rodzaje miłości.Three gifts. Three directions. Three kinds of love.

Syn → ojciec: osiemdziesiąt papierosów. Waluta, która się pali. Dar który trzeba zużyć albo wymienić, bo inaczej zginie.Son → father: eighty cigarettes. A currency that burns. A gift that must be spent or traded, for otherwise it perishes.

Ojciec → syn: złoty zegarek. Metal, który nie rdzewieje. «Złoto zawsze można sprzedać.» Dar na całe życie.Father → son: a gold watch. Metal that does not rust. «Gold can always be sold.» A gift for a lifetime.

Matka → syn: brylant. Kamień, który nie traci wartości. Dar na starość — ale oddany zanim starość nadejdzie.Mother → son: a diamond. A stone that does not lose its worth. A gift for old age — surrendered before old age arrives.

R.A. Radford, ekonomista z Cambridge, jeniec wojenny, napisał w 1945 roku klasyczny artykuł o ekonomii obozowej. Udowodnił, że papierosy spełniają wszystkie funkcje pieniądza: są jednostką rozliczeniową, miarą wartości i środkiem tezauryzacji. Ale Radford nie opisał jednego — co się dzieje, kiedy walutą jest miłość.R.A. Radford, a Cambridge economist and prisoner of war, wrote a seminal paper in 1945 on the economics of the camp. He demonstrated that cigarettes fulfilled every function of money: unit of account, measure of value, store of wealth. But Radford left one thing undescribed — what happens when the currency is love.

Osiemdziesiąt papierosów w kopercie to nie jest transakcja. To jest ofiara — dwudziestolatek w Anglii odejmuje sobie od ust, żeby pięćdziesięciotrzylatek w Niemczech mógł coś wymienić na chleb. A złoty zegarek w drugiej kopercie to nie jest inwestycja. To jest błogosławieństwo — ojciec oddaje ostatnią rzecz, którą posiada, synowi którego już nigdy nie zobaczy.Eighty cigarettes in an envelope is not a transaction. It is a sacrifice — a twenty-year-old in England taking from his own mouth so that a fifty-three-year-old in Germany might have something to trade for bread. And the gold watch in the second envelope is not an investment. It is a blessing — a father giving away the last thing he owns to a son he will never see again.

Stefan wrócił do Polski dwudziestego czerwca 1947 roku, statkiem ISAR z Lubeki do Szczecina. Krzysztof został w Anglii, potem wyjechał do Brazylii. Nigdy się nie zobaczyli.Stefan returned to Poland on the twentieth of June 1947, aboard the ship ISAR from Lübeck to Szczecin. Krzysztof remained in England, then emigrated to Brazil. They never saw each other again.

Zegarek pewnie został sprzedany. Papierosy dawno spalą. Brylant — nie wiadomo czy dotarł.The watch was most likely sold. The cigarettes burned long ago. The diamond — whether it ever arrived, no one knows.

Zostały listy.The letters remain.